Ceza hukuku

İfade alma ve gözaltında haklar

Kolluk veya Cumhuriyet savcısı ifade alırken şüpheliye yüklenen suçu anlatır; müdafi seçme ve müdafiin ifadede hazır bulunma hakkını ve susma hakkını hatırlatır. Müdafi seçecek durumda olmayan ve müdafi isteyen şüpheliye baro bir müdafi görevlendirir; yakalandığı, yakınlarından istediğine derhâl bildirilir (Ceza Muhakemesi Kanunu, CMK md. 147/1). Şüpheli çocuksa (on sekiz yaşını doldurmamış kişi: Türk Ceza Kanunu, TCK md. 6) ya da soruşturma alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren bir suça ilişkinse, istem aranmaksızın müdafi atanır (CMK md. 150).

• Kolluk ifadesi. Kötü davranma, aldatma veya tehditle alınan ifade delil olarak değerlendirilemez. Müdafi hazır bulunmaksızın kollukça alınan ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz (md. 148).
• Müdafiyle görüşme. Şüpheli, müdafiiyle her zaman, vekâletname aranmaksızın ve konuşulanları başkalarının duyamayacağı bir ortamda görüşebilir (md. 154/1).
• Tercüman ve konsolosluk. Meramını anlatabilecek ölçüde Türkçe bilmeyen kişiye tercüman atanır; Türkçe bilmeyen kişi için tercüman giderleri Devlet Hazinesince karşılanır (md. 202, 324/5). Yabancının yakalanması ve tutuklanması, yazılı olarak karşı çıkmadıkça vatandaşı olduğu devletin konsolosluğuna bildirilir (md. 95/2, 107/3).

Gözaltı süresi, en yakın hâkime gönderilme için zorunlu süre hariç, yakalama anından itibaren 24 saati geçemez; bu zorunlu süre de 12 saatten fazla olamaz (md. 91/1). Üç veya daha fazla kişinin birlikte işlediği toplu suçlarda, delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle Cumhuriyet savcısı, süreyi her defasında bir günü geçmemek üzere üç güne kadar uzatabilir; uzatma yazılı emirle yapılır (md. 2/1-k, 91/3). Gözaltına alınan kişi, müdafii, eşi veya birinci ya da ikinci derece kan hısımı, kişinin serbest bırakılması için sulh ceza hâkimine başvurabilir; hâkim başvuruyu 24 saat dolmadan sonuçlandırır (md. 91/5).

Örnek (varsayımsal). Üç kişi cuma günü saat 22.00’de birlikte yakalanır ve delillerin toplanması güçtür. Gözaltı cumartesi saat 22.00’ye kadar sürebilir; hâkime gönderilme için gereken süre (en çok 12 saat) buna eklenir (CMK md. 91/1). Suç toplu işlendiği için savcı, yazılı emirle ve her defasında bir gün olarak süreyi en geç salı saat 22.00’ye kadar uzatabilir (md. 91/3). Bu sürenin sonunda bırakılmayan kişi sulh ceza hâkimi önüne çıkarılır ve müdafii hazır bulunarak sorguya çekilir (md. 91/7).

Tutuklama ve tutukluluğa itiraz

Tutuklama için kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut deliller ile kaçma, delilleri karartma veya tanık ve mağdurlar üzerinde baskı kurma şüphesi gibi bir tutuklama nedeni gerekir; işin önemi, beklenen ceza veya güvenlik tedbiri ile ölçülü olmayan tutuklama kararı verilemez (CMK md. 100/1–2). Sadece adli para cezasını gerektiren suçlarda ve vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenenler dışında, hapis cezasının üst sınırı iki yılı geçmeyen suçlarda da tutuklama kararı verilemez (md. 100/4). Kararda, yurt dışına çıkış yasağı veya konutu terk etmeme gibi adli kontrol tedbirlerinin neden yetersiz kalacağı gösterilir (md. 101/2, 109/3). Kasten öldürme, hırsızlık, uyuşturucu imal ve ticareti, çocukların cinsel istismarı ve kasten yaralamanın bazı hâlleri gibi md. 100/3’te sayılan suçlarda, somut delillere dayanan kuvvetli şüphe bulunursa tutuklama nedeni var sayılabilir; bu suçların bazıları aşağıdaki sık görülen suçlar başlıklarında anılmıştır.

Terör suçları, devletin güvenliğine ve anayasal düzene karşı suçlar ile toplu suçlarda soruşturma evresindeki süre en çok bir buçuk yıldır ve altı ay daha uzatılabilir. Süreler, fiili işlediği sırada on beş yaşını doldurmamış çocuklar için yarı, on sekiz yaşını doldurmamış çocuklar için dörtte üç oranında uygulanır (CMK md. 102).

1. Salıverilmeyi isteyin. Şüpheli veya sanık her aşamada salıverilmesini isteyebilir; hâkim üç gün içinde, örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlarda yedi gün içinde karar verir (md. 104, 105).
2. Otuz günlük incelemeyi izleyin. Soruşturma evresinde sulh ceza hâkimi tutukluluğu en geç otuzar günlük aralıklarla inceler; şüpheli bu süre içinde de inceleme isteyebilir (md. 108).
3. İki hafta içinde itiraz edin. İtiraz, kararın öğrenilmesinden itibaren iki hafta içinde, kararı veren mercie dilekçe verilerek veya zabıt kâtibine beyanda bulunularak yapılır; tutuklu, ceza infaz kurumu müdürüne beyanda bulunabilir (md. 263, 268/1).
4. İtirazın incelenmesi. Sulh ceza hâkimliğinin tutuklama ve adli kontrol kararlarına yapılan itirazı, yargı çevresindeki asliye ceza mahkemesi hâkimi inceler. İtiraz kararın yerine getirilmesini durdurmaz; itiraz üzerine verilen karar, ilk defa tutuklama kararı içermedikçe kesindir (md. 268/3-b, 269/1, 271/4).

Tazminat. Kanuna aykırı olarak tutuklanan ya da kanuna uygun tutuklandıktan sonra hakkında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatine karar verilen kişi, maddi ve manevi zararını Devletten isteyebilir. İstem, kararın kesinleştiğinin tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde kesinleşmeden itibaren bir yıl içinde yapılır (CMK md. 141–142).

Ağır ceza yargılaması

İlk derece ceza mahkemeleri, tek hâkimli asliye ceza mahkemesi ile bir başkan ve iki üyeyle toplanan ağır ceza mahkemesidir (5235 sayılı Kanun md. 8–9). Ağır ceza mahkemesi; ağırlaştırılmış müebbet hapis, müebbet hapis ve on yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlara, ayrıca cezası ne olursa olsun yağma, hileli iflas ve terör suçları gibi kanunda sayılan suçlara bakar; diğer işler asliye ceza mahkemesinindir (md. 11–12). Görev belirlenirken ağırlaştırıcı veya hafifletici nedenler gözetilmez, suçun kanundaki cezasının üst sınırı esas alınır (md. 14). Örneğin uyuşturucu imal ve ticareti, vücuda organ veya cisim sokularak cinsel saldırı ve çocukların cinsel istismarı ağır ceza mahkemesinde; dolandırıcılık, hırsızlık, hakaret, tehdit ve çoğu yaralama davası asliye ceza mahkemesinde görülür (bkz. sık görülen suçlar). Nitelikli dolandırıcılık (TCK md. 158), cezası ne olursa olsun ağır ceza mahkemesine bırakılan suçlar arasındaydı; 7571 sayılı Kanun bu suçu 25 Aralık 2025’te listeden çıkardı. O tarihte ağır ceza mahkemesinde veya kanun yolu incelemesinde bulunan davalar eski kurallara göre sonuçlanır (md. 12, geçici md. 7).

Ağır ceza yargılamasında alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda istem aranmaksızın müdafi atanır (CMK md. 150/3), daha uzun tutukluluk süreleri uygulanır (md. 102), alt sınırı beş yıl veya daha fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda sanık istinabe yoluyla sorguya çekilemez (md. 196/2) ve on beş yıl veya daha fazla hapis cezasına ilişkin hükümler bölge adliye mahkemesince re’sen incelenir (md. 272/1). Yargılamanın aşamaları her iki mahkemede de aynıdır:

1. Soruşturma. Suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar sürer; hâkim kararı gerektiren işlere sulh ceza hâkimliği bakar (CMK md. 2/1-e; 5235 sayılı Kanun md. 10).
2. İddianame. Deliller yeterli şüphe oluşturuyorsa savcı iddianame düzenler; mahkeme iddianameyi on beş gün içinde iade etmezse iddianame kabul edilmiş sayılır ve kovuşturma evresi başlar (CMK md. 170/2, 174–175).
3. Duruşma ve hüküm. Kanunun ayrık tuttuğu hâller dışında, hazır bulunmayan sanık hakkında duruşma yapılmaz (md. 193, 196).

Sık görülen suçlar: şikâyet ve uzlaştırma

Bir suçun soruşturulmasının şikâyete bağlı olup olmadığı, o suçu düzenleyen maddede yazılıdır. Uzlaştırma, şikâyete bağlı bütün suçlarda ve CMK md. 253/1’de sayılan suçlarda uygulanır; cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar, ısrarlı takip ve hakaret ise şikâyete bağlı olsalar bile kapsam dışıdır (md. 253/3). Görevli mahkeme, kanunda yazılı cezanın üst sınırına göre belirlenir; ağırlaştırıcı veya hafifletici nedenler gözetilmez (5235 sayılı Kanun md. 14). Ağırlaştırılmış müebbet, müebbet veya on yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlara ağır ceza, diğerlerine asliye ceza mahkemesi bakar (md. 11–12). Tablo temel şekilleri ve sık görülen nitelikli hâlleri özetler; ayrıntılar tablonun altındaki başlıklardadır.

Dolandırıcılık suçu

• Madde ve ceza. TCK md. 157: hileli davranışlarla bir kimseyi aldatıp onun veya başkasının zararına olarak kendisine veya başkasına yarar sağlayan kişiye bir yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası verilir. Md. 158 nitelikli hâlleri sayar; bilişim sistemlerinin veya banka ve kredi kurumlarının araç olarak kullanılması (1/f) ile kişinin kendisini kamu görevlisi veya banka, sigorta ya da kredi kurumu çalışanı olarak tanıtması (1/l) bunlardandır. Ceza üç yıldan on yıla kadar hapistir; (e), (f), (j), (k) ve (l) bentlerinde alt sınır dört yıldır. Üç veya daha fazla kişi birlikte işlerse ceza yarı oranında, suç örgütünün faaliyeti çerçevesinde işlenirse bir kat artırılır (md. 158/3). Alacağı tahsil amacıyla işlenen dolandırıcılığın cezası, şikâyet üzerine altı aydan bir yıla kadar hapis veya adli para cezasıdır (md. 159).
• Şikâyet. Md. 157 ve 158 şikâyete bağlı değildir; md. 159 şikâyete bağlıdır (altı ay: TCK md. 73).
• Uzlaştırma. Md. 157 ve şikâyete bağlı olan md. 159 uzlaştırma kapsamındadır (CMK md. 253/1); md. 158 kapsam dışıdır.
• Görevli mahkeme. Md. 157 ve 158/1’in üst sınırları beş ve on yıl olduğundan asliye ceza mahkemesi bakar. Nitelikli dolandırıcılık, cezası ne olursa olsun ağır ceza mahkemesine bırakılan suçlar arasındaydı; 7571 sayılı Kanun md. 158’i bu listeden 25 Aralık 2025’te çıkardı. O tarihte ağır ceza mahkemesinde veya kanun yolu incelemesinde olan davalar, görev değişikliği gerekçesiyle gönderilmeden eski kurallara göre sonuçlanır (5235 sayılı Kanun md. 12, geçici md. 7). Md. 158/3’teki artırım hâllerinde görevin nasıl belirleneceği içtihada bağlıdır; bu sayfada incelenmemiştir.
• Hesabın askıya alınması. 25 Aralık 2025’ten beri banka, ödeme hizmeti sağlayıcısı veya kripto varlık hizmet sağlayıcısı; md. 158/1-f ve l bentlerindeki nitelikli dolandırıcılığın, bilişim sistemleriyle nitelikli hırsızlığın veya banka ya da kredi kartlarının kötüye kullanılmasının işlendiğine dair makul şüphe varsa suçta kullanılan hesabı kırk sekiz saate kadar askıya alabilir. Kuruluş durumu derhâl Cumhuriyet başsavcılığına ve hesap sahibine bildirir; hesap sahibi askıya almanın kaldırılması için başsavcılığa başvurabilir ve savcı yirmi dört saat içinde karar verir. Elkonulan değer mağdura aitse sahibine iade edilir (CMK md. 128/A).
• İndirimler. Fail mağdurun zararını tamamen gidermişse etkin pişmanlık hükümleri uygulanır: kovuşturma başlamadan önce cezanın üçte ikisine, başladıktan sonra ve hükümden önce yarısına kadarı indirilir (TCK md. 168/1–2). 31 Temmuz 2026’dan beri, dolandırıcılığa iştiraki yalnızca kendisine veya başkasına ait banka veya kredi kartı gibi ödeme araçlarını ya da hesabın kullanılmasını sağlayan zorunlu bilgileri veya araçları başkasına vermekle sınırlı kalan kişinin cezası yarı oranında indirilir (md. 158/4).
• Yurt dışında yaşayanlar. Fiilin bir kısmı Türkiye’de işlenmişse veya sonuç Türkiye’de gerçekleşmişse suç Türkiye’de işlenmiş sayılır (TCK md. 8/1). Taraflardan birine yurt dışında bulunması gibi nedenlerle ulaşılamazsa soruşturma uzlaştırmaya gidilmeden sonuçlandırılır (CMK md. 253/6).

Uyuşturucu suçları

• Üç ayrı suç. TCK md. 188: uyuşturucu veya uyarıcı maddeyi ruhsatsız imal, ithal veya ihraç etmenin cezası yirmi yıldan otuz yıla kadar hapistir; ülke içinde satmak, satışa arz etmek, başkalarına vermek, nakletmek, depolamak, satın almak, kabul etmek veya bulundurmak on yıldan az olmamak üzere hapis gerektirir ve madde çocuğa verilmiş veya satılmışsa ceza on beş yıldan az olamaz. Md. 190: kullanılmasını kolaylaştırmanın (özel yer, donanım veya malzeme sağlamak, kullanma yöntemi hakkında bilgi vermek gibi) ve kullanılmasını alenen özendirmenin cezası beş yıldan on yıla kadar hapistir. Md. 191: kullanmak için satın almanın, kabul etmenin, bulundurmanın veya kullanmanın cezası iki yıldan beş yıla kadar hapistir. Eylemin hangi maddeye girdiğini, özellikle maddenin kullanmak için bulundurulup bulundurulmadığını mahkeme olayın koşullarına göre belirler.
• Cezayı artıran hâller. Maddenin eroin, kokain, sentetik kannabinoid ve türevleri gibi sayılan maddelerden olması, okul, yurt, hastane, kışla veya ibadethane gibi yerlere iki yüz metreden yakın umumi veya umuma açık yerlerde işlenmesi ve üç veya daha fazla kişiyle birlikte işlenmesi cezayı artırır (md. 188/4–5, 191/10).
• Şikâyet ve uzlaştırma. Uyuşturucu suçları şikâyete bağlı değildir ve uzlaştırma kapsamında sayılmamıştır (CMK md. 253).
• Görevli mahkeme. Md. 188/3’te alt sınır on yıldır; süreli hapis kanunda aksi yazılmadıkça yirmi yılı geçemeyeceğinden (TCK md. 49/1) üst sınır on yılın üzerindedir ve ağır ceza mahkemesi bakar. Md. 190 ve 191’in üst sınırları on ve beş yıl olduğundan asliye ceza mahkemesi bakar.
• Kullanıcıya özgü usul (md. 191). Soruşturmada savcı, kamu davasının açılmasını beş yıl süreyle erteler; bu sürede şüpheli en az bir yıl denetimli serbestlik tedbirine tabi tutulur ve gerekirse tedavi edilir. Savcı, uyuşturucu kullanıp kullanmadığının tespiti için şüpheliyi yılda en az iki defa ilgili kuruma sevk eder. Yükümlülüklere uyulursa kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir; yükümlülüklere uymamakta ısrar etmek, tekrar kullanmak için madde edinmek veya kullanmak hâlinde kamu davası açılır (md. 191/2–7). Soruşturma başlamadan önce resmî makamlara veya sağlık kuruluşlarına başvurarak tedavi ettirilmesini isteyen kullanıcıya ceza verilmez (md. 192/4). Md. 188 veya 190’dan yapılan kovuşturmada eylemin yalnızca kullanmaya ilişkin olduğu anlaşılırsa, md. 191’in hükümleri çerçevesinde HAGB kararı verilir (md. 191/8).
• Tutuklama ve infaz. Md. 188 suçu, tutuklama nedeninin var sayılabileceği suçlar arasındadır (CMK md. 100/3). Yetişkinler için koşullu salıverilme oranı dörtte üçtür (5275 sayılı Kanun md. 108/9).
• Yurt dışında yaşayanlar. Md. 188 ve 190’daki suçlar yurt dışında vatandaş veya yabancı tarafından işlenmiş olsa da Türk kanunları uygulanır; Türkiye’de yargılama Adalet Bakanının talebine bağlıdır (TCK md. 13/1-e, 13/2). İhracın diğer ülke açısından ithal sayılması dolayısıyla orada verilen cezanın infaz edilen kısmı, Türkiye’de verilecek cezadan düşülür (md. 188/2).

Hakaret ve tehdit suçu

• Hakaret (TCK md. 125). Bir kimseye onur, şeref ve saygınlığını rencide edebilecek somut bir fiil veya olgu isnat etmek ya da sövmek suretiyle saldıran kişiye üç aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezası verilir. Mağdurun yokluğunda cezalandırılabilmesi için fiilin en az üç kişiyle ihtilat ederek işlenmesi gerekir. Mağduru muhatap alan sesli, yazılı veya görüntülü bir iletiyle işlenmesi hâlinde de aynı ceza verilir (md. 125/2). Kamu görevlisine görevinden dolayı, inanç ve düşüncelerinden dolayı ya da kutsal değerlerden bahisle işlenirse alt sınır bir yıldır (md. 125/3); alenen işlenirse ceza altıda bir oranında artırılır (md. 125/4). İsnat edilen suç oluşturan fiil ispat edilirse ceza verilmez; ispat isteminin kabulü, kamu yararının bulunmasına veya şikâyetçinin ispata razı olmasına bağlıdır (md. 127).
• Tehdit (md. 106). Kişiyi, kendisinin veya yakınının hayatına, vücut veya cinsel dokunulmazlığına yönelik bir saldırı gerçekleştireceğinden bahisle tehdit etmenin cezası altı aydan iki yıla kadar hapistir (kadına karşı alt sınır dokuz aydır). Malvarlığı itibarıyla büyük bir zarara uğratacağından veya sair bir kötülük edeceğinden bahisle tehdidin cezası, mağdurun şikâyeti üzerine iki aydan altı aya kadar hapis veya adli para cezasıdır. Tehdit silahla, kişinin kendisini tanınmayacak hâle koyması suretiyle, imzasız mektupla veya özel işaretlerle, birden fazla kişi tarafından birlikte ya da suç örgütlerinin korkutucu gücünden yararlanılarak yapılırsa iki yıldan yedi yıla kadar hapis verilir (md. 106/2).
• Şikâyet. Hakaret şikâyete bağlıdır; kamu görevlisine görevinden dolayı işlenen hakaret hariçtir (md. 131/1). Şikâyet süresi altı aydır; şikâyete bağlı hakarette bu süre her hâlde fiilden itibaren iki yılı geçemez (TCK md. 73/1–2). Mağdur şikâyet etmeden ölürse, ikinci dereceye kadar üstsoy ve altsoyu, eşi veya kardeşleri şikâyet edebilir (md. 131/2). Hayata, vücut veya cinsel dokunulmazlığa yönelik tehdit ile nitelikli tehdit kendiliğinden soruşturulur; malvarlığına veya sair kötülüğe yönelik tehdit şikâyete bağlıdır. Şikâyete bağlı suçlarda şikâyetten vazgeçme, onu kabul eden sanık bakımından davayı düşürür (md. 73/4–6).
• Uzlaştırma. Hakaret, 25 Aralık 2025’ten beri tamamen kapsam dışıdır (CMK md. 253/3); bu tarihte uzlaşma sağlanmış dosyalar eski hükümlere göre sonuçlanır (CMK geçici md. 8). Tehdit, md. 106/1 bakımından uzlaştırma kapsamındadır; nitelikli tehdit (md. 106/2) kapsam dışıdır (md. 253/1-b).
• Görevli mahkeme. Üst sınırları iki ve yedi yıl olduğundan asliye ceza mahkemesi bakar.
• Yurt dışında yaşayanlar. İleti yurt dışından gönderilmiş olsa bile sonuç Türkiye’de gerçekleşmişse suç Türkiye’de işlenmiş sayılır (TCK md. 8/1). Hakarette iki yıllık sınır, failin kimliği geç öğrenilmiş olsa da geçerlidir. Şiddete uğrayan veya uğrama tehlikesi bulunan kişiler için hâkim, şiddet uygulayanın tehdit ve hakaret içeren söz ve davranışlarda bulunmamasına karar verebilir (6284 sayılı Kanun md. 5/1-a; bkz. aile hukuku).

Kasten yaralama suçu

• Madde ve ceza. TCK md. 86/1: kasten başkasının vücuduna acı veren veya sağlığının ya da algılama yeteneğinin bozulmasına neden olan kişiye bir yıl altı aydan üç yıla kadar hapis verilir. Etkisi basit bir tıbbî müdahaleyle giderilebilecek ölçüde hafifse, mağdurun şikâyeti üzerine altı aydan bir yıl altı aya kadar hapis veya adli para cezası verilir; kadına karşı işlenirse alt sınır dokuz aydır (md. 86/2). Fiil üstsoya, altsoya, eşe, boşandığı eşe veya kardeşe karşı, kendisini savunamayacak kişiye karşı, kamu görevi nedeniyle, silahla ya da canavarca hisle işlenirse şikâyet aranmaksızın ceza artırılır (md. 86/3). Yaralama kalıcı bir zayıflamaya, yüzde sabit ize, hayati tehlikeye, kemik kırılmasına veya ölüme yol açarsa md. 87 uygulanır; ölümde ceza, md. 86/1’deki hâllerde on yıldan on dört yıla, md. 86/3’teki hâllerde on dört yıldan on sekiz yıla kadardır (md. 87/4). Bu cezalar 4 Haziran 2025’te yürürlüğe giren 7550 sayılı Kanunla artırılmıştır.
• Şikâyet. Md. 86/1, 86/3 ve 87 kendiliğinden soruşturulur; yalnızca md. 86/2’deki hafif yaralama şikâyete bağlıdır.
• Uzlaştırma. Md. 86/1 ve 86/2 uzlaştırma kapsamındadır; md. 86/3 ve 87 değildir (CMK md. 253/1-b).
• Görevli mahkeme. Md. 86 bakımından asliye ceza mahkemesi bakar. Md. 87’de ceza artırımla belirlendiğinden mahkeme somut olaydaki üst sınıra göre değişir; ölümle sonuçlanan yaralamada (md. 87/4) ağır ceza mahkemesi bakar.
• Tutuklama ve mağdur. Kadına karşı işlenen kasten yaralama, md. 86/3-b, e, f bentleri ve md. 87 kapsamındaki yaralama, tutuklama nedeninin var sayılabileceği suçlar arasındadır (CMK md. 100/3). Kadına karşı işlenen kasten yaralamada mağdur, vekili yoksa baro tarafından avukat görevlendirilmesini isteyebilir (md. 234/1).
• Yaralanmanın derecesi. Yaralanmanın hangi fıkraya girdiğini mahkeme, sağlık raporu ve diğer delillere göre belirler.

Cinsel suçlar

Bu suçlar TCK md. 102–105’te “cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar” başlığı altında düzenlenmiştir. Hiçbirinde uzlaştırma yoktur; şikâyete bağlı olanlarda da bu böyledir (CMK md. 253/3).

• Nitelikli hâller. Silahla veya birden fazla kişi tarafından birlikte işlenmesi, nüfuzun kötüye kullanılması veya yakın hısımlık gibi hâllerde ceza artırılır (md. 102/3, 103/3, 105/2). Bu artırımın görevli mahkemeyi etkileyip etkilemediği içtihada bağlıdır; bu sayfada incelenmemiştir.
• Mağdurun hakları. Cinsel saldırı ve çocukların cinsel istismarı mağdurları, vekilleri yoksa baro tarafından avukat görevlendirilmesini isteyebilir; mağdur on sekiz yaşını doldurmamışsa istem aranmaksızın vekil görevlendirilir (CMK md. 234). Suçun etkisiyle psikolojisi bozulmuş çocuk veya mağdur, zorunluluk olmadıkça tanık olarak bir defa dinlenir ve dinleme sırasında psikoloji, psikiyatri, tıp veya eğitim alanından bir uzman hazır bulunur (md. 236/2–3). Şikâyete bağlı suçlarda şikâyet süresi altı aydır (TCK md. 73).
• Tutuklama ve infaz. Md. 102 (birinci fıkra hariç) ve md. 103, tutuklama nedeninin var sayılabileceği suçlar arasındadır (CMK md. 100/3). Koşullu salıverilme oranları için infaz bölümüne bakın.
• Yurt dışında yaşayanlar. Alt sınırı beş yıl veya daha fazla hapis cezası öngörülen suçlarda (md. 102’nin ilk iki fıkrası ve md. 103’ün temel şekli gibi) sanık istinabe yoluyla sorguya çekilemez (CMK md. 196/2). Suç yurt dışında işlenmiş ve Türkiye’de takibi gerekiyorsa şikâyet Türk elçilik ve konsolosluklarına da yapılabilir (md. 158/3).

Hırsızlık suçu

• Madde ve ceza. TCK md. 141: zilyedin rızası olmadan başkasına ait taşınır bir malı, kendisine veya başkasına yarar sağlamak maksadıyla bulunduğu yerden alan kişiye bir yıldan üç yıla kadar hapis verilir. Md. 142 nitelikli hâlleri sayar: kamu kurumlarındaki veya ibadete ayrılmış yerlerdeki eşya, toplu taşıma araçlarındaki eşya ve adet veya kullanım gereği açıkta bırakılmış eşya için üç yıldan yedi yıla kadar (142/1); malını koruyamayacak durumdaki kişinin malı, elde taşınan eşyanın çekilip alınması, kilit açma, bilişim sistemlerinin kullanılması, tanınmamak için tedbir alma veya resmî sıfat takınma, korunan yerdeki eşya gibi hâller için beş yıldan on yıla kadar (142/2); enerji tesislerinde beş yıldan on iki yıla kadar hapis (142/3). Hırsızlığın gece vakti işlenmesi hâlinde ceza yarı oranında artırılır (md. 143). Paydaş veya elbirliğiyle malik olunan mal üzerinde ya da hukuki ilişkiye dayanan alacağı tahsil amacıyla işlenirse şikâyet üzerine iki aydan bir yıla kadar hapis veya adli para cezası verilir (md. 144). Malın değerinin azlığı veya ağır ve acil bir ihtiyaç, indirim ya da ceza vermekten vazgeçme sebebidir (md. 145, 147).
• Şikâyet. Md. 141 ve 142 şikâyete bağlı değildir; md. 144 şikâyete bağlıdır. Hırsızlık için konut dokunulmazlığının ihlali veya mala zarar verme suçları da şikâyet aranmaksızın soruşturulur (md. 142/4).
• Uzlaştırma. Md. 141 ve şikâyete bağlı olan md. 144 uzlaştırma kapsamındadır; md. 142 değildir (CMK md. 253/1).
• Görevli mahkeme. Md. 141, 142/1–2 ve 144 için asliye ceza mahkemesi; üst sınırı on ikiyi bulan enerji tesislerine ilişkin md. 142/3 için ağır ceza mahkemesi bakar.
• Tutuklama ve indirim. Md. 141 ve 142, tutuklama nedeninin var sayılabileceği suçlar arasındadır (CMK md. 100/3). Fail zararı tamamen giderirse etkin pişmanlık hükümleri uygulanır (TCK md. 168). Bilişim sistemlerinin kullanılmasıyla işlenen hırsızlıkta hesap askıya alınabilir (CMK md. 128/A; bkz. dolandırıcılık).
• Yurt dışında yaşayanlar. Yurt dışında bulunup yargılanamayan kaçak sanığın Türkiye’deki mallarına, hırsızlık gibi sayılan suçlardan dolayı elkonulabilir (CMK md. 248); ayrıntı için aşağıdaki “Yurt dışında yaşayanlar” bölümüne bakın.

Bilişim suçları

• Madde ve ceza. TCK md. 243: bir bilişim sistemine hukuka aykırı olarak girmenin veya orada kalmaya devam etmenin cezası bir yıla kadar hapis veya adli para cezasıdır; fiil nedeniyle veriler yok olur veya değişirse altı aydan iki yıla kadar hapis verilir; sistem içindeki veri nakillerini sisteme girmeksizin teknik araçlarla hukuka aykırı izlemek bir yıldan üç yıla kadar hapis gerektirir. Md. 244: bir sistemin işleyişini engellemek veya bozmak bir yıldan beş yıla kadar, sistemdeki verileri bozmak, yok etmek, değiştirmek veya erişilmez kılmak altı aydan üç yıla kadar hapis gerektirir; fiil banka, kredi kurumu veya kamu kurumunun sistemi üzerinde işlenirse ceza yarı oranında artırılır. Md. 245: başkasına ait banka veya kredi kartını sahibinin rızası olmadan kullanarak yarar sağlamanın cezası üç yıldan altı yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezasıdır; sahte kart üretmek veya satmak üç yıldan yedi yıla, sahte kartı kullanmak dört yıldan sekiz yıla kadar hapis gerektirir. Md. 245/A: bu suçları işlemek amacıyla cihaz, program, şifre veya güvenlik kodu yapmak, bulundurmak veya satmak bir yıldan üç yıla kadar hapistir. Bilişim sistemlerinin araç olarak kullanıldığı dolandırıcılık ayrıca md. 158/1-f’de düzenlenmiştir (bkz. dolandırıcılık).
• Şikâyet ve uzlaştırma. Bu suçlar şikâyete bağlı değildir ve uzlaştırma kapsamında sayılmamıştır. Banka veya kredi kartının kötüye kullanılması kart sahibinin eşi, üstsoyu, altsoyu veya aynı konutta yaşayan kardeşi gibi yakınların zararına işlenmişse, ilgili akraba hakkında cezaya hükmolunmaz (md. 245/4).
• Görevli mahkeme. En yüksek üst sınır sekiz yıl olduğundan asliye ceza mahkemesi bakar.
• Hesabın askıya alınması ve indirim. Banka veya kredi kartlarının kötüye kullanılması (md. 245) hakkında makul şüphe varsa suçta kullanılan hesap kırk sekiz saate kadar askıya alınabilir (CMK md. 128/A). Malvarlığına karşı suçlara ilişkin etkin pişmanlık hükümleri md. 245/1’deki fiillere de uygulanır (md. 245/5).
• Yurt dışında yaşayanlar. Fail yurt dışında olsa bile fiilin bir kısmı Türkiye’de işlenmişse veya sonuç Türkiye’de gerçekleşmişse suç Türkiye’de işlenmiş sayılır (TCK md. 8/1).

Uzlaştırma nasıl işler? Uzlaştırma bürosunun görevlendirdiği uzlaştırmacı, taraflara uzlaşma teklifinde bulunur; teklife yedi gün içinde cevap vermeyen taraf teklifi reddetmiş sayılır (CMK md. 253/4). Müzakereler sırasında yapılan açıklamalar delil olarak kullanılamaz (md. 253/20). Dosyadaki adreste bulunmama veya yurt dışında olma gibi nedenlerle taraflara ulaşılamazsa soruşturma uzlaştırmaya gidilmeden sonuçlandırılır (md. 253/6). Şüpheli edimini defaten yerine getirirse kovuşturmaya yer olmadığına, yargılama sırasında ise davanın düşmesine karar verilir; edimin ileri bir tarihe bırakılması, bölümler hâlinde ödenmesi veya süreklilik göstermesi hâlinde kamu davasının açılması ertelenir, yargılama sırasında ise durma kararı verilir (md. 253/19, 254/2). Uzlaşma sağlandıktan sonra, uzlaşma anında tespit edilemeyen veya sonradan ortaya çıkan zararlar dışında, suç nedeniyle tazminat davası açılamaz (md. 253/19).

HAGB, erteleme ve adli sicil kaydı

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB), 31 Temmuz 2026’da yürürlüğe giren 7589 sayılı Kanunla yeniden düzenlendi (CMK md. 231/5–14). Hükmolunan ceza iki yıl veya daha az süreli hapis ya da adli para cezasıysa, sanık daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamışsa, mahkeme sanığın kişilik özellikleri ile duruşmadaki tutum ve davranışlarına bakarak yeniden suç işlemeyeceği kanaatine varırsa ve mağdurun veya kamunun zararı tamamen giderilmişse HAGB kararı verilebilir. Zarar derhâl giderilemiyorsa, denetim süresi içinde aylık ödemelerle giderilmesi koşuluyla da karar verilebilir (md. 231/5–6, 231/9). Denetim süresi beş yıldır; bu sürede kasten yeni bir suç işlenmez ve yükümlülüklere uyulursa açıklanması geri bırakılan hüküm ortadan kaldırılarak davanın düşmesine karar verilir, aksi hâlde hüküm açıklanır (md. 231/8, 231/10–11). HAGB kararına karşı istinaf yoluna başvurulabilir (md. 231/12). İşkence ve eziyet suçları ile kamu görevlisinin görevi sebebiyle işlediği ve Anayasa md. 17 kapsamında kötü muamele sayılabilecek suçlarda HAGB uygulanmaz (md. 231/14). Md. 231’in yeni metni sanığın kabulünü şart olarak saymaz; sanığın kabulü yalnızca 1 Haziran 2024’ten önce verilen HAGB kararları bakımından aranmaya devam eder (CMK geçici md. 6/2-d). Yeni metnin 31 Temmuz 2026’da görülmekte olan davalara nasıl uygulanacağı yerleşik değildir.

Adli sicil bilgileri, kullanılış amacı belirtilerek ilgili kişiye, vekâletnamede açıkça belirtilmişse vekiline ve kamu kurum ve kuruluşlarına verilir; yurt dışında elçilik ve konsolosluklar da bu bilgileri verir (Adli Sicil Kanunu md. 7–8). Cezanın infazı tamamlanınca mahkûmiyet adli sicilden silinerek arşiv kaydına alınır; arşiv kaydı beş yıl sonra, bazı hak yoksunluklarına yol açan mahkûmiyetlerde ise on beş veya otuz yıl sonra tamamen silinir (md. 9/1, 12/1).

İnfaz: koşullu salıverilme ve denetimli serbestlik

Hüküm kesinleşmeden önce gözaltında, tutuklulukta veya şahsi hürriyeti sınırlayan başka bir hâlde geçirilen süreler hükmolunan hapis cezasından indirilir (TCK md. 63). İyi hâlli hükümlü, aşağıdaki süreleri ceza infaz kurumunda geçirince koşullu salıverilmeden yararlanabilir (5275 sayılı Kanun md. 107/1–2, 108):

Koşullu salıverilmeye, ceza infaz kurumunun raporu üzerine infaz hâkimi karar verir (md. 107/11). Açık ceza infaz kurumunda bulunan ve koşullu salıverilmesine bir yıl veya daha az süre kalan iyi hâlli hükümlü, bu sürenin denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak infazını isteyebilir; bunun için koşullu salıverilme tarihine kadar kurumda geçirmesi gereken sürenin en az onda birini ve her hâlde en az beş günü kurumda geçirmiş olması gerekir (md. 105/A/1). 5275 sayılı Kanunun geçici 6, 9, 10 ve 11. maddeleri bu oran ve süreleri suç tarihine göre değiştirdiği için bu sayfada tahliye tarihi hesaplanmaz. Süre hesabı için infaz süresi hesaplama aracına bakın.

Suçtan zarar görenin ve şikâyetçinin hakları

• Şikâyet. Cumhuriyet başsavcılığına veya kolluğa yazılı ya da sözlü olarak yapılır; yurt dışında işlenip Türkiye’de takibi gereken suçlarda Türkiye’nin elçilik ve konsolosluklarına da yapılabilir (CMK md. 158). Şikâyet süresi, fiil ve failin öğrenildiği günden itibaren altı aydır; şikâyete bağlı hakarette bu süre her hâlde fiilden itibaren iki yılı geçemez (TCK md. 73/1–2).
• Haklar. Delillerin toplanmasını isteme, belge örneği alma, duruşmadan haberdar edilme ve ilk derece mahkemesinde hüküm verilinceye kadar kamu davasına katılma; katılan, Cumhuriyet savcısından bağımsız olarak kanun yollarına başvurabilir (CMK md. 234, 237, 242).
• Barodan avukat. Cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, ısrarlı takip, kadına karşı işlenen kasten yaralama, işkence veya eziyet suçlarında ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda baro, mağdurun istemi üzerine avukat görevlendirir; on sekiz yaşını doldurmamış mağdur için istem aranmaz (md. 234/1–2).
• Kovuşturmaya yer olmadığına dair karar. Mağdur, kararın tebliğinden itibaren iki hafta içinde, kamu davasının açılmasını gerektirecek olay ve delilleri göstererek sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir (md. 173/1–2).

Koruma kararları için aile hukuku sayfasına bakın.

Yurt dışında yaşayanlar

• Yurt dışında işlenen suç. Fiil kısmen veya tamamen Türkiye’de işlenmişse ya da sonuç Türkiye’de gerçekleşmişse suç Türkiye’de işlenmiş sayılır (TCK md. 8/1). Bir Türk vatandaşı yabancı ülkede, Türk kanunlarına göre alt sınırı bir yıldan az olmayan hapis cezasını gerektiren bir suç işler, Türkiye’de bulunur ve suçtan dolayı yabancı ülkede hüküm verilmemişse Türk kanunlarına göre cezalandırılır. Alt sınırı bir yıldan az olan suçlarda yargılama zarar görenin veya yabancı hükûmetin şikâyetine bağlıdır ve şikâyet, vatandaşın Türkiye’ye girdiği tarihten itibaren altı ay içinde yapılmalıdır (md. 11). Yabancılar için md. 12’nin ayrı koşulları vardır. Uyuşturucu imal ve ticareti ile kullanılmasını kolaylaştırma suçlarında kim tarafından ve nerede işlenmiş olursa olsun Türk kanunları uygulanır; yargılama Adalet Bakanının talebine bağlıdır (md. 13/1-e, 13/2).
• Gaip sanık. Yurt dışında bulunup yetkili mahkeme önüne getirilemeyen sanık gaip sayılır; hakkında duruşma açılmaz, mahkeme yalnızca delillerin toplanması ve korunması için gereken işlemleri yapar. Mahkeme, duruşmaya gelmesi hâlinde tutuklanmayacağına dair güvence belgesi verebilir (CMK md. 244, 246). Yurt dışındaki sanık, alt sınırı beş yıl veya daha fazla hapis cezasını gerektiren suçlar dışında istinabe yoluyla sorguya çekilebilir (md. 196/2, 196/6).
• Kaçak. Soruşturma veya kovuşturmanın sonuçsuz kalmasını sağlamak amacıyla yurt dışında bulunan kişi kaçaktır. 31 Temmuz 2026’dan beri, daha önce sorgusu yapılmamış kaçak sanık hakkında mahkûmiyet kararı verilemez; ancak hırsızlık, dolandırıcılık ve uyuşturucu ticareti gibi sayılan suçlarda Türkiye’deki mallarına elkonulabilir (md. 247–248).
• İkamet ve temsil. Ceza davası, yabancının ikamet durumunu etkileyebilir. İngiltere’den verilen bir vekâletnameyle bir avukat sizi temsil edebilir.

Süreler tek tabloda

Kanun yoluna, hükmü veren mahkemeye başvurulur; temyiz dilekçesinde hükmün hangi nedenle bozulmasının istendiği gösterilmelidir (CMK md. 273/1, 294/1). Bazı hükümlere karşı istinafa, bölge adliye mahkemesinin birçok kararına karşı da temyize gidilemez (md. 272/3, 286/2).

Örnek (varsayımsal). Gerekçeli karar 4 Kasım 2026 Çarşamba günü tebliğ edilir. İki haftalık istinaf süresi 18 Kasım 2026 Çarşamba günü mesai saati bitiminde sona erer (CMK md. 39/2, 273/1). O gün resmî tatile rastlasaydı süre, tatilin ertesi günü bitecekti (md. 39/4).

Ceza davalarında sık yapılan hatalar

• Kolluk ifadesini önemsiz saymak. Müdafi olmadan alınan ifade, hâkim veya mahkeme önünde doğrulanırsa hükme esas alınabilir (CMK md. 148/4).
• Süreyi yanlış günden başlatmak. Tutuklamaya itiraz süresi kararın öğrenilmesinden, istinaf ve temyiz süresi gerekçeli kararın tebliğinden itibaren işler (md. 268/1, 273/1).
• Hakaret şikâyetinde failin kimliğini geç öğrenmek. Şikâyet süresi, failin kimliği sonradan öğrenilse bile fiilden itibaren iki yılı geçemez (TCK md. 73/2).
• Zararı gidermemek. Zararın tamamen giderilmesi HAGB’nin ve kamu davasının açılmasının ertelenmesinin şartıdır; hırsızlık ve dolandırıcılıkta cezayı da indirir (CMK md. 171/3, 231/6; TCK md. 168).
• İnternet dolandırıcılığını geç bildirmek. Banka, suçta kullanılan hesabı en çok kırk sekiz saat askıya alabilir (CMK md. 128/A).

Hazırlanacak belgeler

• Çağrı kâğıdı, gözaltı tutanağı, ifade tutanağı, arama tutanağı, iddianame ve tebliğ tarihiyle birlikte her karar.
• Pasaport veya kimlik kartı; yabancılar için ikamet izni ve giriş kayıtları.
• Tutuklamaya itiraz için adres, iş ve aile bağlarını gösteren belgeler.
• Mağdurlar için sağlık raporları, fotoğraflar, mesajlar, banka transfer kayıtları, tanık bilgileri ve zararı gösteren belgeler.
• Tazminat istemi için kesinleşmiş karar, tebliğ belgesi ve zararı gösteren belgeler (CMK md. 142/3).
• Avukat için vekâletname; şüpheli, müdafiiyle vekâletname olmadan da görüşebilir (CMK md. 154/1).