Marka, patent ve telif hukuku

Marka tescili

Marka koruması tescille elde edilir (Sınai Mülkiyet Kanunu, SMK md. 7/1). Sözcük, şekil, renk, harf, sayı, ses ve malların ya da ambalajlarının biçimi gibi her tür işaret marka olabilir; işaretin bir işletmenin mal veya hizmetlerini ayırt etmesi ve sicilde açık ve kesin biçimde gösterilebilir olması gerekir (md. 4).

Kim karar verir? Başvuruyu Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT; Kanunda “Kurum”) inceler. Kurum kararlarına karşı Kurul’a (Yeniden İnceleme ve Değerlendirme Kurulu), Kurul kararlarına karşı Ankara Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesi’ne başvurulur (md. 20, 21/4, 156/2). Kurum önünde kişi kendisi ya da sicile kayıtlı bir marka veya patent vekili işlem yapar (md. 160/1); bu vekillikler sınav ve sicil kaydına bağlı, avukatlıktan ayrı mesleklerdir (md. 2/g, h; 5000 sayılı Kanun md. 30). Mahkeme için ayrıca vekâletname verilir. Başvuru Kurum’un elektronik sistemi EPATS üzerinden yapılabilir.

1. Markayı ve listeyi belirleyin. Her başvuruyla tek marka tescil ettirilir; mal ve hizmetler Nis sınıflandırmasına göre sınıflandırılır (md. 11/2-4).
2. Başvuruyu yapın. Başvuru formu, marka örneği, mal veya hizmet listesi ve başvuru ücretinin ödendiğini gösteren bilgi gerekir (md. 11/1). Paris Sözleşmesi veya Dünya Ticaret Örgütü Kuruluş Anlaşması taraflarından birindeki ilk başvurudan itibaren altı ay içinde başvuran rüçhan hakkından yararlanır; rüçhan belgesi başvurudan itibaren üç ay içinde verilir (md. 12/1, 13/1).
3. İnceleme. Şeklî eksiklikler için iki ay verilir (md. 15/1). Kurum başvuruyu md. 5 bakımından da inceler; ayırt edici olmayan, malı tanımlayan, halkı yanıltan ya da kamu düzenine aykırı işaretler reddedilir (md. 5/1-b, c, f, ı; 16/1).
4. Yayım ve tescil. Sorun bulunmayan başvuru Bültende yayımlanır (md. 16/2); herkes görüş bildirebilir ama Kurum önündeki işlemlere taraf olamaz (md. 17). İtiraz süresi yayımla başlar. İtiraz yapılmamışsa ya da tüm itirazlar nihai olarak reddedilmişse ve tescil ücreti süresinde ödenmişse marka sicile kaydedilir; ücret ödenmezse başvuru işlemden kaldırılır (md. 22/1).

Önceki markalarla çakışma iki ayrı biçimde ele alınır. Aynı veya ayırt edilemeyecek kadar benzer önceki marka mutlak ret nedenidir (md. 5/1-ç) ve önceki sahibin noter onaylı muvafakatiyle aşılabilir (md. 5/3). Karıştırılma ihtimali gibi diğer çakışmalarda başvuru, Kurum’un kendiliğinden değil, önceki hak sahibinin itirazı üzerine reddedilir (md. 6).

Süre ve ücretler. Koruma süresi başvuru tarihinden itibaren on yıldır ve onar yıllık dönemlerle yenilenir; yenileme talebi ve ücret bilgisi bitimden önceki altı ay içinde, kaçırılırsa bitimden sonraki altı ay içinde ek ücretle sunulur (md. 23/1-2). Ücretleri Kurum belirler; ödendiğine ilişkin bilgi süresinde sunulmazsa başvuru geri çekilmiş sayılır (md. 161/1). Tutarlar her yıl değiştiğinden bu sayfada yer almaz; marka tescil masrafı hesaplama aracı kullanılabilir.

Marka başvurusuna itiraz

Bültende yayımlanmış bir başvurunun md. 5 veya 6’ya göre tescil edilmemesi gerektiğini düşünen ilgili kişiler, yayımdan itibaren iki ay içinde yazılı ve gerekçeli olarak Kurum’a itiraz edebilir. Gerekçeler bu sürede sunulmazsa itiraz yapılmamış sayılır; itiraz ücreti de aynı süre içinde ödenir ve ödendiği Kurum’a bildirilir (md. 18). Başlıca nispi ret nedenleri (md. 6): önceki markayla karıştırılma ihtimali (ilişkilendirilme ihtimali dâhil); ticari vekil veya temsilcinin izinsiz başvurusu; tescilsiz marka veya ticarette kullanılan işaret; tanınmış ve itibarlı markalar; başkasının adı, unvanı, fotoğrafı veya fikri mülkiyet hakkı; kötüniyet.

1. Süreyi hesaplayın ve itirazı sunun. İki ay Bültendeki yayım tarihinden başlar; gerekçeler sonradan eklenemez (md. 18).
2. Başvuru sahibi dinlenir. Kurum başvuru sahibinin görüşünü ve gerekirse ek belge ister (md. 19/1). İtiraz md. 6/1’e dayanıyor ve dayanak marka başvuru tarihinde en az beş yıldır tescilliyse, başvuru sahibi itiraz sahibinden son beş yıldaki ciddi kullanımı veya kullanmama sebebini ispat etmesini isteyebilir; ispat edilemezse itiraz reddedilir (md. 19/2).
3. Karar. Kurum başvuruyu tamamen veya kısmen reddeder ya da itirazı reddeder; tarafları uzlaşmaya (6325 sayılı Kanun) teşvik edebilir (md. 19/3-4).
4. Karara itiraz ve dava. Bildirimden itibaren iki ay içinde, ücret aynı sürede ödenerek Kurum nezdinde itiraz edilir; süreden sonra gerekçe değiştirilemez ve eklenemez (md. 20). Kurul nihai kararı verir (md. 21/4); Kurul kararlarına karşı, bildirim tarihinden itibaren iki ay içinde Ankara Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesi’nde dava açılabilir (md. 156/2; 5000 sayılı Kanun md. 15/C).

Uluslararası marka (Madrid)

Madrid Protokolü, tek başvuruyla birden çok üyede koruma istemeyi sağlar. Türkiye Protokol’e 1 Ocak 1999’dan, Birleşik Krallık 1 Aralık 1995’ten beri taraftır (WIPO, 8 Temmuz 2026 tarihli liste).

Kim başvurabilir? Bir üyede gerçek ve etkili sınai veya ticari işletmesi ya da yerleşim yeri bulunan veya o üyenin vatandaşı olan kişi. O üyenin idaresi “menşe idare"dir; aynı marka orada daha önce başvurulmuş ya da tescil edilmiş olmalıdır (temel marka) ve uluslararası başvuru menşe idare aracılığıyla yapılır (Protokol md. 2/1-2, 8/1; WIPO Rehberi). Birleşik Krallık’taki temel başvuruya ya da tesciline dayanan başvuru, Birleşik Krallık Fikri Mülkiyet Ofisi (UKIPO) aracılığıyla yapılır (GOV.UK). Türkiye ile bağlantısı olan kişi menşe idare olarak Kurum’u seçebilir (Protokol md. 2/2); Kurum’un Madrid işlemlerine ilişkin ücretler tebliğle belirlenir (SMK md. 14/3).

Temel markaya bağımlılık. Uluslararası tescil, tescil tarihinden itibaren beş yıl temel markaya bağlıdır; temel marka bu sürede kısmen veya tamamen etkisini yitirirse (reddedilir, geri çekilir, iptal edilir ya da yenilenmezse), uluslararası tescil de aynı ölçüde iptal edilir (Protokol md. 6/2-3). Tescil 10 yıl geçerlidir ve 10’ar yıllık dönemlerle yenilenir (md. 6/1, 7/1).

Türkiye’de koruma isteyenler. Türkiye’yi belirleyen uluslararası başvuru, Kurum’a doğrudan yapılan başvuruyla aynı sonuçları doğurur (SMK md. 14/1). Türkiye, ret bildirimi için on sekiz aylık süre (itiraza dayanan retler bu süreden sonra da bildirilebilir) ve bireysel ücret yönünde beyanda bulunmuştur (Protokol md. 5/2-b, c ve 8/7; WIPO listesi, dipnotlar). Yerleşimi yurt dışında olan kişi Kurum önündeki işlemleri marka veya patent vekilleri aracılığıyla yürütür (md. 160/3). İtiraz sürelerinin uluslararası tescillerde işleyişi Uygulama Yönetmeliği’ndedir; burada ele alınmamıştır.

1. Temel markayı sağlayın ve üyeleri seçin. Aynı marka ve mal veya hizmetler için menşe idarede başvuru ya da tescil bulunmalı, liste temel markadakini aşmamalıdır.
2. Menşe idare aracılığıyla başvurun. İdare başvurunun temel markaya uygunluğunu onaylayıp WIPO Uluslararası Bürosu’na iletir; Büro kaydeder ve belirlenen üyelerin idarelerine bildirir.
3. Ret bildirimlerini ve bağımlılığı izleyin. İdareler genellikle on iki ay, bu yönde beyanda bulunmuş olanlar on sekiz ay içinde geçici ret bildirir; bildirmezlerse koruma o üyede doğrudan tescil gibi doğar (Protokol md. 5/2). Beş yıllık bağımlılık ve yenileme WIPO nezdinde işler.

Markaya tecavüz davası

Tecavüz sayılan fiiller. Marka sahibi izinsiz olarak şunların önlenmesini isteyebilir: tescilli markayla aynı işaretin tescil kapsamındaki mal veya hizmetlerde kullanılması; aynı veya benzer işaretin aynı veya benzer mal veya hizmetlerde karıştırılma ihtimali doğuracak biçimde kullanılması; tanınmış markanın itibarından haksız yarar sağlayan veya itibarına zarar veren kullanım (md. 7/2). Mala koyma, piyasaya sürme, ithal ve ihraç, reklam, alan adı veya anahtar sözcük ve ticaret unvanı olarak kullanma bu kapsamdadır (md. 7/3). Markayı taklit etmek ve taklit olduğunu bildiği veya bilmesi gereken ürünleri satmak da tecavüzdür (md. 29/1). Haklar üçüncü kişilere karşı tescilin yayımından itibaren hüküm ifade eder; başvurunun yayımından sonraki fiiller için tazminat davası açılabilir (md. 7/4).

Kim karar verir? Fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesi; kurulmamış yerlerde asliye hukuk mahkemesi (md. 156/1). Yetkili mahkeme, davacının yerleşim yeri veya fiilin gerçekleştiği ya da etkilerinin görüldüğü yer mahkemesidir; davacının Türkiye’de yerleşim yeri yoksa dava tarihinde sicilde kayıtlı vekilin işyerinin bulunduğu yerdeki mahkemedir (md. 156/3-4).

Neler istenebilir? Tecavüzün tespiti, önlenmesi, durdurulması, kaldırılması ile maddi ve manevi zararın tazmini; tecavüz oluşturan ürünlere ve yalnızca bunların üretiminde kullanılan araçlara elkonulması; ürünlerin şeklinin değiştirilmesi veya gerekirse imhası; kesinleşen kararın ilanı (md. 149/1). Yoksun kalınan kazanç, hak sahibinin seçimine göre muhtemel gelir, tecavüz edenin net kazancı ya da makul lisans bedeli üzerinden hesaplanır (md. 151/2). Kararın ilanı kesinleşmeden itibaren üç ay içinde istenmezse hak düşer (md. 149/3).

1. Delilleri toplayın, gerekirse tespit ettirin. Delilin hemen tespit edilmezse kaybolacağı veya ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşacağı ihtimal dâhilindeyse hukuki yarar var sayılır (HMK md. 400-402).
2. Gerekirse ihtiyati tedbir isteyin. Kullanımın ülke içinde tecavüz teşkil edecek biçimde gerçekleştiğini veya gerçekleşmesi için ciddi ve etkin çalışmalar yapıldığını ispat etmek gerekir (SMK md. 159/1). Kararın uygulanması, tedbir isteyene tefhim veya tebliğinden itibaren bir hafta içinde istenmezse tedbir kendiliğinden kalkar; dava açılmadan alınan tedbirde, uygulama talebinden itibaren iki hafta içinde esas dava açılmalıdır (HMK md. 393/1, 397/1). Tedbir isteyen kural olarak teminat gösterir (md. 392/1).
3. Arabulucuya başvurun (gerekiyorsa). Konusu para olan alacak ve tazminat davalarında dava açılmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır; arabulucu altı hafta içinde sonuçlandırır, süre en çok iki hafta uzatılabilir (TTK md. 4/1-d, 5/A). Tespit, men ve hükümsüzlük gibi para istemi taşımayan davalar listede yoktur; para ve para dışı isteklerin birlikte ileri sürüldüğü davalarda kapsam ayrıca değerlendirilmelidir.
4. Davayı açın. Teknik veya özel bilgi gerektiren konularda mahkeme bilirkişiye başvurabilir (HMK md. 266).

Savunma yolları. Sonraki tarihli hak, önceki tarihli hak sahibinin açtığı davada savunma sebebi olmaz (SMK md. 155). Marka, kişi adı veya adresini belirtme, malın niteliğini açıklama ve yedek parçada kullanım amacını belirtme biçimlerinde dürüstçe kullanılırsa engellenemez (md. 7/5). Davalı, markanın beş yıldır kullanılmadığını def’i olarak ileri sürebilir (md. 29/2). Menfaati olan herkes, faaliyetinin tecavüz oluşturmadığının tespitini, önce hak sahibinden görüş isteyerek veya doğrudan dava yoluyla isteyebilir (md. 154).

Ceza yolu ve zamanaşımı. İktibas veya iltibas yoluyla marka hakkına tecavüz ederek mal üreten, hizmet sunan, satışa arz eden, satan, ithal veya ihraç eden kişi bir yıldan üç yıla kadar hapis ve adli para cezasıyla cezalandırılır; soruşturma şikâyete bağlıdır ve markanın Türkiye’de tescilli olması şarttır (md. 30/1, 30/5-6). Şikâyet, fiilin ve failin öğrenilmesinden itibaren altı ay içinde yapılmalıdır (TCK md. 73/1-2); bu davalara fikri ve sınai haklar ceza mahkemesi bakar (SMK md. 156/1). Özel hukuk taleplerinde TBK hükümleri uygulanır (md. 157): tazminat istemi, zararın ve tazminat yükümlüsünün öğrenilmesinden itibaren iki yıl, her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren on yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TBK md. 72).

Marka hükümsüzlüğü ve iptali

Kanun sicildeki bir markanın ortadan kaldırılması için iki ayrı yol öngörür:

Kurum’un iptal yetkisi, Kanunun yayımından yedi yıl sonra, 10 Ocak 2024’te yürürlüğe girmiştir (md. 192/1-a). O tarihe kadar iptal yetkisini mahkemeler kullanıyordu; yürürlük tarihinde mahkemelerde görülmekte olan iptal davaları mahkemelerde sonuçlanır (geçici md. 4).

Hükümsüzlük davası. Neden markanın bazı mal veya hizmetlerine ilişkinse kısmi hükümsüzlüğe karar verilir (md. 25/5). Ayırt edici olmadığı, malı tanımladığı veya herkesçe kullanıldığı için tescil edilmiş marka, hükümsüzlük talebinden önce kullanımla ayırt edici nitelik kazanmışsa hükümsüz kılınamaz (md. 25/4). Marka sahibi, sonraki tarihli markanın kullanıldığını bildiği veya bilmesi gerektiği hâlde beş yıl sessiz kalmışsa, sonraki tescil kötüniyetli olmadıkça, markasını hükümsüzlük gerekçesi yapamaz (md. 25/6). Kanun, bu hâl dışında hükümsüzlük davası için ayrı bir hak düşürücü süre göstermez.

İptal talebi. Tescilden itibaren beş yıl içinde haklı sebep olmadan Türkiye’de ciddi biçimde kullanılmayan veya beş yıl kesintisiz kullanılmayan marka iptal edilir (md. 9/1). Ayırt edici karakter değişmeden farklı unsurlarla kullanım, yalnızca ihracat amacıyla kullanım ve marka sahibinin izniyle üçüncü kişinin kullanımı da kullanım sayılır (md. 9/2-3).

1. Talebi hazırlayın. İmzalı iptal talep formu ve ücretle Kurum’a başvurulur; her talep tek bir tescilli markaya ilişkindir. Geriye etkili iptal isteniyorsa tarih talepte açıkça belirtilir. Ücret, Kurum ücreti ile emanet tutarından oluşur ve tek ödemeyle yatırılır (Yönetmelik md. 30/A, 30/B).
2. Eksikler, cevap ve karar. Eksikler için bir ay verilir; giderilmezse talep reddedilir ve ücret iade edilmez (Yönetmelik md. 30/A). Talep marka sahibine tebliğ edilir; sahibi bir ay içinde cevap ve delillerini sunar, istek üzerine en çok bir ay ek süre verilir. Kurum dosya üzerinden karar verir (SMK md. 26/7).
3. Kullanım ispatı. Beş yıllık kullanmama nedenine dayanan talepte marka sahibi Türkiye’de ciddi kullanımı veya haklı sebebi göstermelidir. Beş yıllık sürenin dolması ile talebin sunulması arasında ciddi kullanım başlamışsa talep reddedilir; ancak talep düşünülerek yapılan, talepten önceki son üç aydaki kullanım dikkate alınmaz (md. 26/4).
4. Sonuç. Karara karşı bildirimden itibaren iki ay içinde Kurum nezdinde itiraz edilir (md. 20). Kesinleşen hükümsüzlük veya iptal kararı herkese karşı hüküm doğurur ve marka sicilden terkin edilir (md. 27/5-7).

Patent ve faydalı model

Patent verilebilen buluşlar. Teknolojinin her alanındaki buluşlara, yeni olması, buluş basamağı içermesi ve sanayiye uygulanabilir olması şartıyla patent verilir (SMK md. 82/1). Yenilik, başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde toplumca erişilebilir hâle gelmiş her şeye göre değerlendirilir (md. 83/2). Keşifler, bilimsel teoriler, matematiksel yöntemler, iş faaliyetlerine ilişkin yöntemler ve bilgisayar programları bu konuların kendisi olarak buluş sayılmaz; teşhis, tedavi ve cerrahi yöntemler ile bitki çeşitleri ve hayvan ırkları patentlenmez (md. 82/2-3). Buluşu yapanın başvurudan önceki on iki ay içindeki açıklaması patent verilmesini etkilemez; Kanun bunu yalnızca sayılan hâllerde kabul eder (md. 84/1).

Faydalı model. Yeni ve sanayiye uygulanabilir buluşlar faydalı modelle korunur; kimyasal ve biyolojik maddeler ve usuller, eczacılıkla ilgili buluşlar ile biyoteknolojik buluşlar kapsam dışındadır (md. 142). Faydalı model için araştırma raporu düzenlenir; verildikten sonra patentteki itiraz yolu işletilemez, yalnızca mahkemeden hükümsüzlük istenebilir (md. 143/6, 143/11). Aynı buluş için aynı kapsamla hem patent hem faydalı model verilmez (md. 145/2); biri diğerine dönüştürülebilir (md. 104).

Kim karar verir? Başvuruyu Kurum inceler; itirazlara Kurul bakar (md. 99, 100); Kurul kararlarına karşı iki ay içinde Ankara Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesi’nde dava açılır (5000 sayılı Kanun md. 15/C). Patentin hükümsüzlüğüne mahkeme karar verir (md. 138).

1. Başvuru. Başvuru formu, tarifname, istemler, atıf yapılan resimler, özet ve ücretin ödendiğini gösteren bilgi gerekir (md. 90/1). Başvuru tarihi, patent talebi, kimlik bilgileri ile Türkçe veya Kanunda sayılan yabancı dillerden biriyle yazılmış tarifnamenin verildiği tarihte kesinleşir (md. 90/2-3); Türkçe çeviriler ve eksikler iki ay içinde tamamlanır (md. 95/2). Paris Sözleşmesi veya DTÖ Anlaşması taraflarından birindeki ilk başvurudan itibaren on iki ay içinde rüçhan hakkından yararlanılır (md. 93/1).
2. Araştırma. Araştırma talebi ve ücreti başvuru tarihinden itibaren on iki ay içinde sunulur; sunulmazsa başvuru geri çekilmiş sayılır (md. 96/1). Cumhurbaşkanı bu süreyi yarısına kadar indirebilir (md. 96/4); güncel süre ayrıca kontrol edilmelidir.
3. Yayım ve inceleme. Başvuru, başvuru veya rüçhan tarihinden itibaren on sekiz ay sonunda Bültende yayımlanır (md. 97/1). İnceleme talebi, araştırma raporunun bildiriminden itibaren üç ay içinde ücretle yapılır; yapılmazsa başvuru geri çekilmiş sayılır (md. 98/1). Kurum uygunsuzluk bulursa en çok üç bildirim yapar, her biri için üç ay verilir (md. 98/3-4).
4. Patent ve itiraz. Patent verilmesi kararı Bültende yayımlanır; üçüncü kişiler yayımdan itibaren altı ay içinde, ücret ödeyerek patentlenebilirlik, yetersiz açıklama veya başvurunun ilk hâlinin aşılması gerekçeleriyle itiraz edebilir (md. 98/5, 99/1).
5. Koruma süresi. Patent başvuru tarihinden itibaren yirmi yıl, faydalı model on yıl korunur; süreler uzatılamaz. Yıllık ücretler ikinci yılın bitiminden başlayarak her yıl ödenir; vadeden sonraki altı ay içinde ek ücretle de ödenebilir, ödenmezse hak sona erer (md. 101).

Patentin verilmesi, geçerliliği ve yararlılığı konusunda Kurum’un bir güvence verdiği anlamına gelmez (md. 98/9). Çalışanın işi gereği yaptığı buluş hizmet buluşudur ve işverene yazılı olarak, geciktirilmeksizin bildirilir (md. 113/1, 114/1); iş ilişkisi yönü için iş hukuku sayfasına bakılabilir. Ücret tutarları için patent ve tasarım tescil masrafı hesaplama aracı kullanılabilir.

Endüstriyel tasarım tescili

Tasarım, ürünün tümünün veya bir parçasının ya da üzerindeki süslemenin çizgi, şekil, biçim, renk, malzeme veya yüzey dokusu gibi özelliklerinden kaynaklanan görünümüdür; ürün ambalajı ve grafik sembolleri kapsar, bilgisayar programlarını kapsamaz (SMK md. 55/1-2). Tasarım yeni ve ayırt edici olmalıdır (md. 56/1). Tescilli tasarım korunur; tescilsiz tasarım ise yalnızca ilk kez Türkiye’de kamuya sunulmuşsa ve ancak kopyalanması hâlinde korunur (md. 55/4, 59/2).

Kim karar verir? Kurum inceler, Kurul itirazlara bakar (md. 64, 68); hükümsüzlük davasını mahkeme görür (md. 77).

1. Başvuru. Başvuru formu, tasarımın görünümünü yansıtan görsel anlatım, ürün adı, tasarımcının adı ve hakkın nasıl elde edildiğine ilişkin bilgi gerekir (md. 61/1). Rüçhan süresi altı aydır (md. 62/1). Başvurudan önceki on iki ay içinde tasarımcının kendisinin ya da izniyle üçüncü kişinin yaptığı açıklama yeniliği etkilemez (md. 57/2). Yayım otuz aya kadar ertelenebilir (md. 66/1).
2. İnceleme. Kurum, tasarım tanımına uymayan, kamu düzenine aykırı veya yeni olmadığı tespit edilen talepleri reddeder (md. 64/6); başvuru sahibi bildirimden itibaren iki ay içinde itiraz eder (md. 67/1).
3. Tescil ve üçüncü kişi itirazı. Başvuru sicile kaydedilir ve Bültende yayımlanır (md. 65/1). Üçüncü kişiler yayımdan itibaren üç ay içinde ücretle, tasarımın tanıma uymadığı, yeni ve ayırt edici olmadığı gibi gerekçelerle itiraz edebilir; itiraz kabul edilirse tescil hükümsüz kılınır (md. 67/2, 68/5).
4. Koruma süresi. Tescilli tasarım başvuru tarihinden itibaren beş yıl korunur; beşer yıllık dönemlerle toplam yirmi beş yıla kadar uzatılabilir. Yenileme süre bitiminden önceki altı ay içinde, ek ücretle sonraki altı ay içinde yapılır (md. 69/1, 69/4). Tescilsiz tasarım üç yıl korunur (md. 69/2).

Menfaati olanlar, koruma süresince veya hakkın sona ermesinden sonraki beş yıl içinde, sicilde kayıtlı sahibe karşı mahkemede hükümsüzlük davası açabilir (md. 77, 78). Çalışanın işi gereği yaptığı tasarımın hak sahibi, aksi anlaşılmadıkça işverendir (md. 73/1). Tasarıma tecavüz sayılan fiiller md. 81’dedir; talepler (md. 149-151) markadakiyle aynıdır.

Patent ihlali davası

Tecavüz sayılan fiiller. Patent veya faydalı model sahibinin izni olmadan buluş konusu ürünü üretme yoluyla taklit etmek; taklit olduğunu bildiği veya bilmesi gereken ürünleri satmak, ithal etmek, ticari amaçla elde bulundurmak veya kullanmak; buluş konusu usulü kullanmak ya da usulle doğrudan elde edilen ürünleri satmak; hakkı gasp etmek (SMK md. 141/1). Patent konusu bir ürünü elde etme usulüyse ve ürün yeniyse, izinsiz üretilen aynı ürünün patent konusu usulle elde edildiği kabul edilir; aksini iddia eden ispatla yükümlüdür (md. 141/2).

Koruma kapsamı. Kapsamı istemler belirler, yorumda tarifname ve resimler kullanılır; aynı işlevi aynı şekilde görüp aynı sonucu doğuran unsur genel olarak eşdeğer sayılır (md. 89/1, 89/5). Başvuru sahibi, başvurunun yayımından itibaren tecavüzler nedeniyle dava açabilir; tecavüz eden başvurudan haberdar edilmişse veya kötüniyetliyse yayımdan önceki fiiller de dava konusu olabilir (md. 141/3).

Kim karar verir, neler istenir? Mahkeme, talepler (md. 149-151), delil tespiti, ihtiyati tedbir (md. 159; HMK md. 389-397), arabuluculuk (TTK md. 5/A) ve zamanaşımı (md. 157; TBK md. 72) “Markaya tecavüz davası” bölümündeki gibidir. Patent sahibi Kanundaki patenti kullanma yükümlülüğünü yerine getirmemişse yoksun kalınan kazanç yalnızca lisans bedeline göre hesaplanır (md. 151/5).

Savunma yolları. Davalı patentin hükümsüzlüğünü isteyebilir: patentlenebilirlik koşullarının bulunmaması, yetersiz açıklama, başvurunun ilk hâlinin aşılması, patent isteme hakkının bulunmaması veya koruma kapsamının aşılması hâlinde mahkeme hükümsüzlüğe karar verir (md. 138/1); dava koruma süresince veya hakkın sona ermesinden sonra beş yıl içinde açılabilir (md. 138/5). Başvuru tarihinde buluşu iyiniyetli olarak ülke içinde kullanan kişiye karşı önceki kullanım nedeniyle patent hakkı ileri sürülemez (md. 87/1). Hak sahibinin izniyle piyasaya sunulan ürünlerle ilgili fiiller hakkın kapsamı dışındadır (md. 152/1). Tecavüz oluşturmadığının tespiti de dava edilebilir (md. 154).

Ceza yolu. SMK’da ceza hükmü yalnızca markaya tecavüz için yer alır (md. 30); patent ve tasarıma tecavüz için Kanunda ayrı bir ceza hükmü bulunmamaktadır.

Telif hakkı ihlali

Eser ve hak sahibi. Eser, sahibinin hususiyetini taşıyan ve ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar veya sinema eserleri olarak sayılan fikir ve sanat ürünüdür (FSEK md. 1/B-a); sahibi onu meydana getirendir (md. 8). Çalışanların işlerini görürken meydana getirdikleri eserler üzerindeki hakları, aksi anlaşılmadıkça çalıştıranlar kullanır (md. 18/2). Mali haklar ölümden sonra 70 yıl korunur (md. 27); bunlara ilişkin sözleşmelerin yazılı olması ve devredilen hakların ayrı ayrı gösterilmesi şarttır (md. 52). Kayıt ve tescil hak ihdas etmez, ispat kolaylığı sağlar (md. 13/3).

Hukuk yolu. Hakları ihlal edilen kişi tecavüzün ref’ini (md. 66), önlenmesini (md. 69) ve manevi tazminatı (md. 70/1) isteyebilir; ref davasında tecavüz edenin kusuru aranmaz (md. 66/3). Mali hak ihlalinde tazminat, kusur varsa haksız fiil hükümlerine göre istenir; tazminat yerine elde edilen kâr da istenebilir (md. 70/2-3); bu nedenle zamanaşımı için TBK md. 72 esas alınır. İzinsiz işleyen, çoğaltan, yayan veya umuma iletenden, izin alınmış olsaydı sözleşmeyle isteyebileceği bedelin veya rayiç bedelin en çok üç kat fazlası da istenebilir (md. 68/1). Dava öncesinde veya sonrasında ihtiyati tedbir istenebilir (md. 77). Görevli mahkeme, SMK md. 156/1’deki mahkemelerdir (FSEK md. 76). Ticari işletmeyi ilgilendirmeyen telif davaları ticari dava sayılmadığından (TTK md. 4/1), arabuluculuk koşulu (md. 5/A) bunlara uygulanmaz.

Ceza yolu. Hak sahibinin yazılı izni olmadan eseri işleyen, çoğaltan, dağıtan, umuma ileten ya da hukuka aykırı nüshaları satışa arz eden, satan veya ticari amaçla elde bulunduran kişi bir yıldan beş yıla kadar hapis veya adli para cezasıyla cezalandırılır; başkasının eserine kendi adını koymak ve kaynak göstermeden iktibas ayrı suçlardır (md. 71). Soruşturma şikâyete bağlıdır; hak sahipleri haklarını kanıtlayan belgeleri şikâyet süresi içinde Cumhuriyet başsavcılığına vermezse kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir (md. 75/1). Şikâyet süresi, fiilin ve failin öğrenilmesinden itibaren altı aydır (TCK md. 73/1-2).

İnternette ihlal. Hak sahibi önce bilgi içerik sağlayıcısına başvurarak üç gün içinde ihlalin durdurulmasını ister; ihlal sürerse Cumhuriyet savcısına başvurulur ve servis sağlayıcıdan, ihlale devam eden içerik sağlayıcıya verilen hizmetin üç gün içinde durdurulması istenir (FSEK ek md. 4/3).

Yurt dışından başvuranlar ve davacılar

• Kurum önünde vekil. Yerleşim yeri yurt dışında olan kişi Kurum nezdinde yalnızca sicile kayıtlı marka veya patent vekilleriyle temsil edilir; vekilsiz asil tarafından yapılan işlemler yapılmamış sayılır. Vekil atanmışsa tüm işlemler vekil tarafından yapılır ve vekile yapılan tebligat asile yapılmış sayılır (SMK md. 160/3-4).
• Vekâletname. Mahkeme önünde temsil için yurt dışında düzenlenen vekâletnamenin şekli İngiltere’den vekâletname vermek sayfasında anlatılmıştır. Kurum önündeki işlemler için gerekli kayıtlı vekil ise bundan ayrıdır.

Süreler tek tabloda

Hazırlanacak belgeler

• Başvuranın kimlik veya şirket bilgileri; yurt dışında yaşayanlar için, mahkeme işlemleri gerekiyorsa, apostilli ve çevirili vekâletname.
• Marka için: marka örneği, mal veya hizmet listesi, varsa rüçhan belgesi.
• İtiraz veya iptal için: önceki tescil belgesi, yayım tarihi; kullanıma ilişkin tarihli fatura, katalog ve reklamlar.
• Patent, faydalı model veya tasarım için: tarifname, istemler, resimler ve özet ya da tasarımın görsel anlatımları; buluşu yapanların ve tasarımcının bilgileri; varsa daha önceki açıklamalara ilişkin kayıtlar.
• Dava için: sicil kaydı, ihlali gösteren ürün, tarihli ekran görüntüsü ve satış kayıtları, lisans ve devir sözleşmeleri, zarara ilişkin belgeler; telifte eserin meydana getirildiğini ve ilk yayımını gösteren kayıtlar.