Miras hukuku

Kimler, hangi paylarla mirasçı olur?

Kanun, mirasbırakanın kan hısımlarını üç zümreye ayırır. Önceki zümrede mirasçı varsa sonraki zümreler mirasçı olamaz (Türk Medeni Kanunu, TMK md. 495–497):

1. Altsoy. Çocuklar eşit paylarla mirasçı olur. Mirasbırakandan önce ölen çocuğun yerini kendi altsoyu alır.
2. Anne-baba zümresi. Altsoy yoksa anne ve baba eşit paylarla mirasçı olur; önce ölen anne veya babanın yerini kendi altsoyu, yani mirasbırakanın kardeşleri ve onların çocukları alır.
3. Büyükanne ve büyükbaba zümresi. İlk iki zümrede kimse yoksa büyükanne ve büyükbabalar ile onların altsoyu mirasçı olur.

Evlilik dışında doğan ve soybağı tanıma veya mahkeme kararıyla kurulan çocuk, baba yönünden evlilik içi hısımlar gibi mirasçı olur (md. 498). Evlâtlık, evlât edinene kan hısımı gibi mirasçı olur; evlât edinen ise evlâtlığa mirasçı olmaz (md. 500). Mirasçı bırakmadan ölen kişinin mirası Devlete geçer (md. 501).

Sağ kalan eş, birlikte bulunduğu zümreye göre şu paylarla mirasçı olur (md. 499):

Bu kurallara göre ön hesap yapmak için miras payı hesaplama aracı kullanılabilir.

Saklı paylar ve tasarruf oranı

Altsoyu, anne veya babası ya da eşi bulunan kişi, malvarlığının ancak bu mirasçıların saklı payları dışında kalan kısmında ölüme bağlı tasarrufta bulunabilir; bu mirasçılardan hiçbiri yoksa malvarlığının tamamında tasarruf edebilir (TMK md. 505). Saklı paylar şöyledir (md. 506):

Örnek hesap (varsayımsal). Evli bir kişinin, geride eşini ve iki çocuğunu bırakarak öldüğünü varsayalım. Yasal paylar eş için 1/4, çocukların her biri için 3/8’dir. Eşin saklı payı 1/4’lük payının tamamı, çocukların her birininki ise payının yarısı olan 3/16’dır; saklı paylar toplamı terekenin 10/16’sını oluşturur. Bu kişi terekenin geri kalan 3/8‘ini vasiyetle dilediği kişiye bırakabilirdi.

Vasiyetname

Vasiyetname üç şekilde yapılabilir (TMK md. 531):

• Resmî vasiyetname: Sulh hâkimi, noter veya kanunla yetkilendirilmiş bir görevli önünde, iki tanıkla yapılır (md. 532–534).
• El yazılı vasiyetname: Yapıldığı yıl, ay ve gün gösterilerek baştan sona mirasbırakanın el yazısıyla yazılır ve imzalanır. Saklanmak üzere açık veya kapalı olarak notere, sulh hâkimine veya yetkili memura bırakılabilir (md. 538).
• Sözlü vasiyet: Yalnızca yakın ölüm tehlikesi, ulaşımın kesilmesi, hastalık, savaş gibi olağanüstü durumlarda yapılabilir. Mirasbırakan için diğer şekillerde vasiyetname yapma olanağı doğduktan bir ay sonra sözlü vasiyet hükümden düşer (md. 539–541).

Yurt dışında yapılan bir vasiyetname, yapıldığı ülkenin hukukuna, mirasa uygulanacak hukuka veya mirasbırakanın millî hukukuna uygunsa şekil bakımından geçerlidir (MÖHUK md. 7, 20). Ölümden sonra vasiyetnameyi elinde bulunduran kişi, onu derhâl sulh hâkimine teslim etmek zorundadır; hâkim vasiyetnameyi bir ay içinde açar ve ilgililere okur (TMK md. 595–596).

Tenkis, muris muvazaası ve vasiyetnamenin iptali

Mirasbırakanın tasarruflarının iptali veya tenkisi, mirasın paylaştırılması ve miras sebebiyle istihkak davaları mirasbırakanın yerleşim yeri mahkemesinde görülür (TMK md. 576). Görevli mahkeme için genel kural olan HMK md. 2 asliye hukuk mahkemesini gösterir. Arabulucuya başvurmanın dava şartı olduğu uyuşmazlıkların listesi (HUAK md. 18/B) bu davaları saymaz.

Tenkis davası

Saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçılar, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarruflarının tenkisini dava edebilir (TMK md. 560). Tenkis, mirasbırakanın arzusunun başka türlü olduğu tasarruftan anlaşılmadıkça, mirasçı atanması veya başka bir ölüme bağlı tasarrufla elde edilen kazandırmaların tamamında orantılı olarak yapılır (md. 563). Sıra şöyledir: saklı pay tamamlanıncaya kadar önce ölüme bağlı tasarruflardan, bunlar yetmezse en yeni tarihlisinden en eskisine doğru giderek sağlararası kazandırmalardan tenkis yapılır (md. 570).

Şu karşılıksız sağlararası kazandırmalar da ölüme bağlı tasarruflar gibi tenkise tabidir (md. 565):

• mirasçılık sıfatını kaybeden yasal mirasçıya miras payına mahsuben yapılan kazandırmalar; geri verilmemek kaydıyla altsoya malvarlığı devri veya borçtan kurtarma yoluyla yapılan kazandırmalar ya da alışılmışın dışında verilen çeyiz ve kuruluş sermayesi;
• miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yapılan kazandırmalar;
• mirasbırakanın serbestçe dönme hakkını saklı tutarak yaptığı bağışlamalar ve ölümünden önceki bir yıl içinde âdet üzere verilen hediyeler dışındaki bağışlamalar;
• saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yapıldığı açık olan kazandırmalar.

Kendisine tenkise tabi bir kazandırma yapılan kişi iyiniyetliyse yalnızca mirasın geçtiği anda elinde kalanı geri vermekle yükümlüdür (md. 566). Değerinde azalma olmadan bölünemeyen belirli bir mal vasiyeti tenkise tabi olursa vasiyet alacaklısı, dilerse tenkisi gereken kısmın değerini ödeyerek malın verilmesini, dilerse tasarruf edilebilir kısmın değerini karşılayan parayı isteyebilir (md. 564).

Süre. Dava hakkı, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer. Bir tasarrufun iptali bir öncekinin yürürlüğe girmesini sağlıyorsa süreler iptal kararının kesinleşmesinden başlar. Tenkis iddiası def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir (md. 571).

Hazırlık. Mirasçılık belgesi, varsa vasiyetname, mirasbırakanın sağlığındaki bağış ve devirlere ilişkin senetler ve tapu kayıtları, terekedeki malvarlığının ve borçların dökümü.

Muris muvazaası davası

Muris muvazaası, mirasbırakanın mirasçılarından birini veya birkaçını miras hakkından yoksun bırakmak amacıyla yaptığı muvazaalı (danışıklı) işleme verilen addır. Bu davanın dayanağı, Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararıdır (1/4/1974, E. 1974/1, K. 1974/2). Bu sayfa kararın metnine resmî bir kaynaktan ulaşılmadan hazırlandığı için kararın kapsamını, koşullarını ve ispat kurallarını anlatmaz; yalnızca kanun metnini aktarır.

• Gerçek irade. Bir sözleşmenin türü ve içeriği belirlenirken, tarafların yanlışlıkla veya gerçek amaçlarını gizlemek için kullandıkları sözcüklere bakılmaksızın gerçek ve ortak iradeleri esas alınır (TBK md. 19/1).
• Şekil. Taşınmaz satışı ve taşınmaz bağışlama vaadi resmî şekle bağlıdır (TBK md. 237, 288).
• Tapu sicili. Tapuya yolsuz yapılan bir tescil nedeniyle aynî hakkı zedelenen kişi, tapu sicilinin düzeltilmesini dava edebilir; bu tescili bilen veya bilmesi gereken üçüncü kişi tescile dayanamaz, iyiniyetli üçüncü kişilerin kazandığı haklar ise saklıdır (TMK md. 1024–1025).
• Tenkis ve denkleştirme ile ilişkisi. Devir gerçek bir bağışsa ve saklı payı zedeliyorsa tenkis (md. 565), altsoya karşılıksız yapılan kazandırmalarda ayrıca denkleştirme (md. 669) gündeme gelebilir. Hangi davanın uygun olduğu devrin niteliğine bağlıdır.
• Mahkeme. Taşınmaz üzerindeki aynî hakkın değişmesine yol açabilecek davalarda taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir (HMK md. 12); görevli mahkeme için genel kural HMK md. 2’dir.
• Süre. Bu dava için kanun metninde özel bir süre okunmamıştır; uygulanacak sürenin bulunup bulunmadığı karara ve sonraki uygulamaya bağlıdır ve burada verilmemiştir.

Hazırlık. Devredilen taşınmazın tapu kaydı ve devir senedi, devir bedeline ilişkin banka kayıtları, ölüm belgesi, mirasçılık belgesi.

Vasiyetnamenin iptali

Vasiyetname şu hâllerde iptal edilebilir: mirasbırakan tasarruf ehliyetine sahip değilken yapılmışsa; yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama sonucunda yapılmışsa; içeriği veya koşulları hukuka ya da ahlâka aykırıysa; kanundaki şekillere uyulmadan yapılmışsa (TMK md. 557). Davayı, iptalde menfaati bulunan mirasçı veya vasiyet alacaklısı açabilir; dava vasiyetnamenin tamamına veya bir kısmına ilişkin olabilir. İptal sebebi, kendilerine, eşlerine veya hısımlarına kazandırma yapılanların tasarrufun düzenlenmesine katılmasından doğan bir sakatlıksa tasarrufun tamamı değil yalnız bu kazandırmalar iptal edilir (md. 558).

Süre. Dava hakkı, davacının tasarrufu, iptal sebebini ve kendisinin hak sahibi olduğunu öğrenmesinden başlayarak bir yıl geçmekle düşer. Vasiyetnamelerde açılma tarihinden, diğer tasarruflarda mirasın geçmesi tarihinden başlayarak iyiniyetli davalılara karşı on yıl, iyiniyetli olmayanlara karşı yirmi yıl geçtiğinde ise dava hakkı her hâlde düşer. Hükümsüzlük def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir (md. 559). Mirasçılık belgesinin verilmesi iptal davası hakkını ortadan kaldırmaz (md. 598).

Hazırlık. Vasiyetnamenin aslı veya açılma tutanağı, mirasbırakanın tasarruf ehliyetine ilişkin sağlık kayıtları, tanıklar ve vasiyetnamenin düzenlendiği tarihteki koşulları gösteren belgeler.

Mirasın reddi

Hiçbir şey yapmayan mirasçı, mirası borçlarıyla birlikte kazanır (TMK md. 610). Bundan kaçınmanın yolu mirası reddetmektir. Ret beyanını sulh hukuk mahkemesi alır:

1. Üç aylık süreyi hesaplayın. Yasal mirasçılar için süre, mirasçı olduklarını daha sonra öğrendiklerini ispat etmedikçe, mirasbırakanın ölümünü öğrendikleri tarihten işlemeye başlar. Vasiyetnameyle atanmış mirasçılar için başlangıç, tasarrufun kendilerine resmen bildirildiği tarihtir (md. 606).
2. Sulh hukuk mahkemesine beyanda bulunun. Ret, mahkemeye sözlü veya yazılı beyanla yapılır ve kayıtsız şartsız olmalıdır. Mahkeme beyanı tutanağa geçirir ve özel kütüğüne yazar; isteyen mirasçıya reddi gösteren bir belge verilir (md. 609).
3. Bu arada terekeye karışmayın. Terekenin olağan yönetimini aşan işler yapan, tereke mallarını gizleyen veya kendine mal eden mirasçı mirası reddedemez. Zamanaşımını veya hak düşümünü önlemek için dava açmak ya da icra takibi yapmak ret hakkını ortadan kaldırmaz (md. 610).

Önemli sebepler varsa sulh hâkimi ret süresini uzatabilir veya yeni bir süre tanıyabilir (md. 615). Mirasbırakanın ödemeden aczi ölüm tarihinde açıkça belli veya resmen tespit edilmişse miras, ayrıca beyana gerek olmaksızın reddedilmiş sayılır (md. 605).

Reddin sonucu. Yasal mirasçılardan biri mirası reddederse payı, miras açıldığı zaman kendisi sağ değilmiş gibi hak sahiplerine geçer (md. 611). Altsoyun tamamı reddederse payları sağ kalan eşe geçer (md. 613). En yakın yasal mirasçıların tamamı reddederse miras sulh mahkemesince iflâs hükümlerine göre tasfiye edilir; arta kalan değerler mirası reddetmemişler gibi hak sahiplerine verilir (md. 612). Mirası reddetmeden ölen mirasçının ret hakkı kendi mirasçılarına geçer (md. 608). Reddin sonucunda mirasçı olan kişiler için süre, önceki mirasçıların mirası reddettiğini öğrendikleri tarihten işlemeye başlar (md. 608).

Hazırlık. Ölüm belgesi, kendi kimlik belgeleriniz ve mirasçılık sıfatınızı gösteren nüfus kaydı; ölümü hangi tarihte öğrendiğinizi gösteren bir not.

Kabul ile ret arasında iki seçenek daha vardır. Mirasçı, mirasın reddine ilişkin usule uyarak bir ay içinde sulh hâkiminden terekenin resmî defterinin tutulmasını isteyebilir; mirasçılardan birinin istemi diğerleri için de geçerlidir (md. 619). Mirasçı ayrıca terekenin resmî tasfiyesini isteyebilir. Bu durumda mirasçılar tereke borçlarından sorumlu olmaz; ancak mirasçılardan biri mirası kabul etmişse istem dikkate alınmaz (md. 632).

Veraset ilamı (mirasçılık belgesi)

Mirasçılık belgesi (halk arasındaki adıyla veraset ilamı), mirasçıları ve paylarını gösterir. Belgeyi mirasçının başvurusu üzerine sulh hukuk mahkemesi veya noter verir; belgenin geçersizliği her zaman ileri sürülebilir (TMK md. 598). Vasiyetnameyle atanmış mirasçıya veya vasiyet alacaklısına belgeyi sulh hukuk mahkemesi verir; bunun için mirasçıların veya başka vasiyet alacaklılarının, tasarrufun kendilerine bildirilmesinden başlayarak bir ay içinde itiraz etmemiş olması gerekir. Ölüme bağlı tasarrufun iptaline ilişkin dava hakkı saklıdır (md. 598).

Şu hâllerde noter belge düzenleyemez ve başvuru sulh hukuk mahkemesine yapılır (Noterlik Kanunu md. 71/A, 71/B):

• başvuran yabancıysa;
• nüfus kayıtları mirasçıları belirlemeye yetmiyorsa;
• iş, mahkemenin değerlendirmesini gerektiriyorsa.

Noterin düzenlediği mirasçılık belgesine karşı sulh hukuk mahkemesinde itiraz edilebilir (md. 71/C).

Yurt dışında yaşayan mirasçılar için olağan sıra şöyledir:

1. Yolu belirleyin. Nüfus kayıtları tam olan Türk vatandaşı notere, yabancı ise sulh hukuk mahkemesine başvurur.
2. Temsilci belirleyin. Türkiye’deki temsilci için Türk konsolosluğunda ya da yurt dışında bir noter önünde düzenlenip apostillenen ve yeminli tercümesi yapılan bir vekâletname gerekir (İngiltere’den vekâletname vermek).
3. Kayıtları toplayın. Yurt dışında düzenlenen ölüm belgesi, Türk mahkemesinde veya noterde kullanılabilmesi için apostilli ve yeminli tercümeli olmalıdır.
4. Belgeyi kullanın. Tapu müdürlüğü dâhil Türkiye’deki kurumlar mirasçıları bu belgeye göre belirler. Yurt dışında alınmış bir mirasçılık belgesinin tapuda tescile esas alınabilmesi için kural olarak Türk mahkemesince onaylanması gerekir (Tapu Kanunu md. 37).

Miras paylaşımı

Mirasın paylaşılmasını sulh hukuk mahkemesi karara bağlar (TMK md. 642; HMK md. 4); dava mirasbırakanın yerleşim yeri mahkemesinde görülür (TMK md. 576). Paylaşmaya kadar mirasçılar terekeye elbirliğiyle sahiptir ve terekedeki haklar üzerinde birlikte tasarruf eder. Mirasçılardan birinin istemi üzerine sulh hukuk mahkemesi, paylaşmaya kadar miras ortaklığına bir temsilci atayabilir (TMK md. 640).

Sözleşme veya kanun gereği ortaklığı sürdürme yükümlülüğü yoksa her mirasçı mirasın paylaşılmasını her zaman isteyebilir. Mirasçılar anlaşamazsa sulh hukuk mahkemesi malları aynen, bu mümkün değilse satış yoluyla paylaştırır. Mahkeme, olanak varsa her taşınmazı bütün olarak bir mirasçıya verir ve değer farkını para ödenmesiyle giderir (md. 642).

Paylaşmanın yapılışı. Aksine düzenleme olmadıkça mirasçılar paylaşmanın nasıl yapılacağını serbestçe kararlaştırır (md. 646); paylaşma sözleşmesinin geçerliliği yazılı şekle bağlıdır (md. 676). Anlaşma olmazsa her mirasçı payların oluşturulmasını sulh mahkemesinden isteyebilir; hâkim yerel âdetleri, mirasçıların kişisel durumlarını ve çoğunluğun arzusunu gözetir, payları anlaşmaya göre, olmazsa kur’a ile özgüler (md. 650). Değerinde önemli azalma olmadan bölünemeyen tereke malı bütün olarak mirasçılardan birine özgülenir; mirasçılar anlaşamazsa mal satılır ve bedeli bölüştürülür (md. 651). Sağ kalan eş, birlikte yaşadıkları konut ve ev eşyası üzerinde miras hakkına mahsuben mülkiyet hakkı tanınmasını isteyebilir; haklı sebep varsa mülkiyet yerine intifa veya oturma hakkı tanınabilir (md. 652). Yasal mirasçılar, mirasbırakandan miras paylarına mahsuben elde ettikleri karşılıksız sağlararası kazandırmaları denkleştirme için terekeye geri vermekle birbirlerine karşı yükümlüdür; mirasbırakan aksini açıkça belirtmedikçe altsoya karşılıksız yapılan kazandırmalar denkleştirmeye tabidir (md. 669).

Hazırlık. Mirasçılık belgesi, terekedeki malların ve borçların listesi, tapu kayıtları, mirasbırakanın sağlığında mirasçılara yaptığı kazandırmalara ilişkin belgeler.

Ortaklığın giderilmesi davasından önce arabulucuya başvurmak zorunludur (Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu md. 18/B); bu zorunluluğun terekenin paylaştırılması davalarını da kapsayıp kapsamadığı netleşmemiştir. Paylaşma, tereke borçlarından sorumluluğu hemen sona erdirmez. Mirasçılar, paylaşma tarihinden, daha sonra muaccel olan borçlarda ise muacceliyet tarihinden başlayarak beş yıl süreyle müteselsilen sorumlu kalır (TMK md. 681).

Yurt dışındaki ve yabancı mirasçılar

• Uygulanacak hukuk. Miras, mirasbırakanın millî hukukuna tabidir; ancak Türkiye’deki taşınmazlara her durumda Türk hukuku uygulanır (MÖHUK md. 20). Türk vatandaşı olan çifte vatandaşlar bakımından da Türk hukuku esas alınır (md. 4).
• Yetkili mahkeme. Miras davaları mirasbırakanın Türkiye’deki son yerleşim yerinde, Türkiye’de hiç yerleşim yeri olmamışsa terekedeki malların bulunduğu yerde görülür (md. 43).
• Yabancı kararlar. Yabancı mahkeme kararlarının, çekişmesiz yargı kararları dâhil, Türk makamlarınca işleme esas alınabilmesi için kural olarak Türk mahkemesince tanınması gerekir (md. 58).
• Yabancı mirasçılar ve taşınmaz. Yabancı uyruklu kişi de Türkiye’deki taşınmaza mirasçı olur. Taşınmazı elinde tutup tutamayacağı ise ülke listesi ve alan sınırları dâhil, yabancıların taşınmaz edinimine ilişkin kurallara bağlıdır (gayrimenkul hukuku). Mirasçı bu kuralların dışında kalan taşınmazı Maliye Bakanlığınca verilecek ve bir yılı geçmeyen süre içinde elden çıkarmazsa taşınmaz tasfiye edilir ve bedeli mirasçıya ödenir (Tapu Kanunu md. 35).
• Mavi Kart sahipleri. Doğumla Türk vatandaşı olup çıkma izniyle vatandaşlıktan ayrılanlar ve üçüncü dereceye kadar altsoyları, Türk vatandaşlarına tanınan hakların büyük bölümünden yararlanmaya devam eder (Türk Vatandaşlığı Kanunu md. 28).

Veraset ve intikal vergisi

Mirasla mal edinenler bunu beyan etmek zorundadır (VİVK md. 7); yurt dışındakiler beyannameyi Türk konsolosluğuna verir (md. 8). Süreler şöyledir (md. 9):

Vergi üç yılda ödenir: her yıl mayıs ve kasım aylarında iki eşit ödeme yapılır. Mirasla geçen taşınmaz, vergi tarh edilmeden mirasçılar adına tescil edilebilir; ancak üzerindeki vergi ödenmedikçe veya teminat gösterilmedikçe satılamaz ve rehnedilemez (md. 19). Vergi dilimleri ve istisna tutarları her yıl değiştiği için bu sayfada yer almaz; ön hesap için veraset ve intikal vergisi hesaplama aracı kullanılabilir.

Süreler tek tabloda

Mirasçıların sık yaptığı hatalar

• Karar vermeden tereke mallarını kullanmak. Mirasbırakanın parasını kendisi için almak veya eşyalarını satmak, borçlu mirası reddetme hakkını ortadan kaldırabilir (TMK md. 610).
• Yurt dışında yaşıyor diye beklemek. Üç aylık süre, mirasçının nerede yaşadığına bakılmaksızın ölümün öğrenilmesiyle başlar (md. 606). Süre içinde karar veremeyecekseniz sulh hâkiminden ek süre isteyebilirsiniz; önemli sebepler varsa hâkim süreyi uzatabilir veya yeni bir süre tanıyabilir (md. 615).
• Yabancı belgenin yeteceğini düşünmek. İngiltere’de verilen bir grant of probate veya yabancı mirasçılık belgesi, Türkiye’deki taşınmazın devri için tek başına yeterli değildir; belgenin önce Türk mahkemesince onaylanması veya tanınması gerekir (Tapu Kanunu md. 37; MÖHUK md. 58).
• Vergiyi ödemeden satmaya çalışmak. Tapu müdürlüğü, mirasla geçen taşınmazın satışını, üzerindeki veraset ve intikal vergisi ödenmeden veya teminat gösterilmeden yapmaz (VİVK md. 19).
• Kardeşin saklı payına güvenmek. Kardeşlerin saklı payı 2007’de kaldırıldığından kardeşe vasiyetle hiçbir şey bırakılmayabilir (TMK md. 506).

Hazırlanacak belgeler

• Ölüm belgesi; yurt dışında düzenlenmişse apostilli ve yeminli tercümeli.
• Aileyi gösteren nüfus kayıt örneği veya yabancı nüfus belgeleri.
• Her mirasçının kimlik kartı veya pasaportu.
• Varsa vasiyetname ya da vasiyetnamenin bırakıldığı yere ilişkin kayıt.
• Tapu bilgileri ile diğer malvarlığının, banka hesaplarının ve borçların listesi.
• Tenkis veya muris muvazaası davası düşünülüyorsa: mirasbırakanın sağlığında yaptığı devirlere ve bağışlara ilişkin tapu kayıtları ile senetler.
• Temsil edilecekseniz vekâletname; yurt dışındaki Türk vatandaşları vekâleti T.C. kimlik kartı veya Türk pasaportuyla verir.
• Yabancı mirasçılık belgesi veya probate kararı varsa belgenin aslı ve apostili.