Vergi hukuku

Vergi uyuşmazlığı nasıl ilerler?

1. İnceleme veya idarenin tespiti. Vergi incelemesi Vergi Usul Kanunu (VUK) md. 134–141’e göre yürür ve rapora bağlanır (Vergi incelemesi).
2. Tarh ve ceza. Vergiyi vergi dairesi tarh eder, cezayı mükellefin bağlı olduğu vergi dairesi keser (md. 365); ikisi ihbarnameyle tebliğ edilir (md. 93 vd., 366).
3. Tercih. Tebliğden sonraki 30 gün içinde dava, uzlaşma veya cezada indirim yollarından biri seçilir.
4. Tahsil. Ödenmeyen vergi ve ceza ödeme emriyle takip edilir (6183 sayılı Kanun md. 55).

İhbarname eline geçtiğinde şunlara bakılır:

• Tebliğ tarihi. Dava süresi tebliği izleyen günden başlar (İYUK md. 7/2, 8/1); tebliğ alındısı, zarf veya e-tebligat kaydı bu tarihi gösterir.
• Zorunlu içerik. Mükellefin adı, verginin türü veya miktarı ya da dava açma süresi hiç yazılmamışsa ya da belge görevli makamca düzenlenmemişse vergi ihbarına ilişkin belge hükümsüzdür (VUK md. 108). Ceza ihbarnamesi, olayın izahını, kanun maddesini, delilleri, cezanın hesabını ve dava açma süresini içerir; olayı gösteren tutanak ile inceleme raporunun örneği eklenir (md. 366).
• Zamanaşımı. Vergi, doğduğu yılı izleyen yılın başından başlayarak beş yıl içinde tarh ve tebliğ edilmezse zamanaşımına uğrar (md. 114). Vergi ziyaı cezası da beş yıl içinde kesilir; ceza ihbarnamesinin tebliği süreyi keser (md. 374).

Miras veya taşınmaz satışından doğan verginin ön hesabı için veraset ve intikal vergisi ve gayrimenkul değer artış kazancı vergisi hesaplama araçları vardır; bunlar ön hesaptır ve bir tarhiyatın doğruluğunu belirlemez.

Vergi cezasına itiraz

Cezalar. Vergi ziyaı cezası, verginin zamanında veya tam tahakkuk ettirilmemesi hâlinde kesilir (VUK md. 341) ve ziyaa uğratılan verginin bir katıdır. Ziyaa md. 359’daki fiillerle sebebiyet verilmişse üç kat, bu fiillere iştirak edenler için bir kattır; inceleme başlamadan önce süresi geçtikten sonra verilen beyannamede ceza yarı oranında uygulanır (md. 344). Usulsüzlük cezaları şekil ve usul hükümlerine uyulmamasına bağlıdır (md. 351). Davaya, cezayı kesen dairenin bulunduğu yerdeki vergi mahkemesi bakar (İYUK md. 37/a).

Ceza ne zaman kesilmez? Yetkili makamın mükellefe yazıyla yanlış açıklama vermesi veya bir hükmün uygulanma tarzına ilişkin içtihadın değişmesi hâlinde ceza kesilmez ve gecikme faizi hesaplanmaz (md. 369). Ölüm hâlinde ceza düşer (md. 372); mücbir sebep (md. 13) bilinen veya ispat edilen hâllerde de ceza kesilmez (md. 373).

Üç yol. Tebliğden itibaren 30 gün içinde şunlardan biri seçilir:

Cezada indirim. Mükellef, ikmalen, resen veya idarece tarh edilen vergiyi veya vergi farkını ve cezanın yarısını, ihbarnamenin tebliğinden itibaren otuz gün içinde vergi dairesine başvurarak vadesinde — ya da 6183 sayılı Kanunda belirtilen teminatı gösterip vadenin bitiminden itibaren üç ay içinde — ödeyeceğini bildirirse kesilen cezanın yarısı indirilir. Bildirdiği tutarı süresinde ödemeyen veya dava konusu yapan bu indirimden yararlanamaz (md. 376). Yıllık güncellenen bir tutarı aşmayan usulsüzlük cezalarında indirim oranı yarı oranında artırılarak uygulanır (ek md. 1).

Dava.

1. Süreyi hesaplayın. Süre tebliği izleyen günden başlar; son gün tatile rastlarsa süre izleyen çalışma gününün bitimine kadar uzar (İYUK md. 8). Son günün ön hesabı için hukuki süre hesaplama aracı kullanılabilir. Mahkemeler 20 Temmuz–31 Ağustos arasında çalışmaya ara verir; süre bu döneme rastlarsa ara vermenin bittiği günü izleyen günden itibaren yedi gün uzamış sayılır (md. 8/3, 61; bölge idare mahkemesinin bulunduğu il merkezi dışında kalan tek mahkemeli yerler hariç).
2. Dilekçeyi hazırlayın. Dilekçe vergi mahkemesi başkanlığına hitaben yazılır ve imzalanır; taraflar ve adresleri, gerçek kişilerin T.C. kimlik numarası, dava konusu ve sebepleri, deliller, ihbarnamenin tarihi, numarası ve tebliğ tarihi, verginin veya cezanın türü ve yılı ile uyuşmazlık tutarı gösterilir; dava konusu işlemin aslı veya örneği eklenir (md. 3).
3. Harcı tamamlayın. Eksik harç veya posta ücretiyle açılan davada 30 gün içinde tamamlanması istenir; tamamlanmazsa dava açılmamış sayılır (md. 6/4). Harç tutarı bu sayfada yer almaz.
4. Cevabı izleyin. Taraflar tebliğden itibaren 30 gün içinde cevap verebilir; haklı sebep varsa süre bir defaya mahsus en çok 30 gün uzatılır (md. 16). Dava konusu tutar yıllık güncellenen sınırı aşıyorsa taraflardan birinin isteğiyle duruşma yapılır (md. 17).
5. Karara karşı yol. Karar tebliğinden itibaren 30 gün içinde bölge idare mahkemesine istinaf yapılabilir; konusu yıllık parasal sınırı aşmayan vergi davaları bu yola kapalıdır (md. 45). Temyiz, md. 46’daki hâllerde 30 gün içinde Danıştaya yapılır. Parasal sınırlar her yıl yeniden değerleme oranında arttığı için verilmemiştir (ek md. 1).

Dava açılamayan veya tahsili durdurmayan hâller. Mükellefler beyan ettikleri matrahlara ve bu matrahlar üzerinden tarh edilen vergilere karşı dava açamaz; vergi hatalarına ilişkin hükümler saklıdır (VUK md. 378). İhtirazi kayıtla verilen beyannameler üzerine yapılan işlemlere ve tahsilat işlemlerine karşı açılan davalar tahsil işlemini durdurmaz; yürütmenin durdurulması ayrıca istenebilir (İYUK md. 27/4).

Karar sonrası kanun yolundan vazgeçmenin ayrı bir tahakkuk ve ödeme düzeni vardır (VUK md. 379); bu sayfa onu ayrıntılandırmaz.

Vergi uzlaşması

Uzlaşma, idareyle anlaşarak cezayı belirli bir tutarda bağlamaktır. Tarhiyat öncesi uzlaşma vergi incelemesi sürerken (VUK ek md. 11), tarhiyat sonrası uzlaşma ihbarname tebliğinden sonra yapılır (ek md. 1).

2 Ağustos 2024’ten beri değişen nokta. 7524 sayılı Kanunun 14. maddesiyle uzlaşma bölümünden verginin aslı çıkarılmıştır; uzlaşma bugün yalnızca vergi ziyaı cezaları ile yıllık güncellenen tutarı aşan usulsüzlük ve özel usulsüzlük cezaları hakkındadır (ek md. 1, 8, 9, 11). O tarihten önce uzlaşma talep edilip henüz uzlaşma günü verilmemiş, görüşmesi yapılmamış veya ertelenmiş ya da talep süresi geçmemiş dosyalara eski hükümler uygulanır (geçici md. 35). Bu sayfanın okuduğu yönetmelik metinleri (2022 değişiklikleri dâhil) hâlâ “vergi ve ceza"dan söz eder; kanun hükmü önceliklidir. Md. 359’daki fiillerle vergi ziyaına sebebiyet verilmesi hâlinde kesilen ceza, bu fiillere iştirak edenlere kesilen ceza ve md. 370/b uyarınca ön tespit yazısı tebliğ edilenlere kesilen ceza uzlaşma kapsamı dışındadır (ek md. 1).

Tarhiyat sonrası uzlaşma.

1. Gerekçeyi belirleyin. İdare, vergi ziyaının kanun hükümlerine yeterince nüfuz edilememesinden veya md. 369’daki yanılmadan kaynaklandığı, md. 116–118’deki vergi hataları ile maddi hata bulunduğu ya da yargı kararlarıyla idarenin görüşü arasında fark olduğu ileri sürüldüğünde mükellefle uzlaşabilir (ek md. 1). Anlaşma komisyonun kabulüne bağlıdır.
2. 30 gün içinde yazılı başvurun. Talep, ihbarnamenin tebliğini izleyen günden başlayarak 30 gün içinde, mükellef veya resmî vekili tarafından vergi dairesine ya da komisyon sekreteryasına verilir; taahhütlü posta veya interaktif vergi dairesi de kullanılabilir (Uzlaşma Yönetmeliği md. 7, 9).
3. Görüşmeye katılın. Toplantı günü en az 15 gün önce bildirilir. Mükellef, bağlı olduğu meslek odasından bir temsilci ve 3568 sayılı Kanuna göre kurulan meslek odasından bir meslek mensubu bulundurabilir; bunlar görüş açıklar, tutanağı imzalamaz (ek md. 1; Yönetmelik md. 10). Yetkili komisyon uzlaşılacak tutara göre değişir (Yönetmelik md. 5, 6).
4. Sonuç. Uzlaşma sağlanırsa tutanak kesindir; konusunda dava açılamaz (ek md. 6). Ödeme, tutanak ödeme zamanlarından önce tebliğ edilmişse kanuni zamanlarda, sonra edilmişse tebliğden itibaren bir ay içindedir (ek md. 8). Sağlanamazsa komisyonun nihai teklifi tutanağa yazılır; mükellef dava açma süresinin sonuna kadar teklifi yazıyla kabul ederse uzlaşma sağlanmış sayılır. Aynı ceza için yeniden uzlaşma istenemez (ek md. 1). Dava süresi bitmiş veya 15 günden az kalmışsa, uzlaşmanın olmadığına dair tutanağın tebliğinden itibaren 15 gün olur (ek md. 7).

Uzlaşma, dava ve indirim birbirini etkiler. Süresinde uzlaşma talep eden, o ceza için ancak uzlaşma olmazsa dava açabilir; talepten önce açılmış dava uzlaşma sonuçlanıncaya kadar incelenmez (ek md. 7). Uzlaşılan cezada başka indirim yapılmaz; md. 376 indirimi uygulanan cezada uzlaşma hükümleri uygulanmaz. Mükellef, tutanağı imzalayıncaya kadar talebinden vazgeçip md. 376 indirimini isteyebilir (ek md. 9). Ek md. 7 uyarınca yalnızca uzlaşma talep edilen ceza için dava yolu kapanır; verginin aslına karşı 30 gün içinde dava açılmasını yasaklayan bir hüküm yoktur. Yönetmelikler 7524’e göre güncellenmediği için iki yolun birlikte nasıl işlediği ayrıca doğrulanmalıdır.

Tarhiyat öncesi uzlaşma. Bakanlık, vergi incelemesine dayanılarak kesilecek cezalar için tarhiyattan önce uzlaşmaya izin verebilir (ek md. 11). Tarhiyat Öncesi Uzlaşma Yönetmeliğine göre:

• Talep, incelemenin başlangıcından son inceleme tutanağının düzenlenmesine kadar her zaman yapılır; inceleme elemanı mükellefi davet etmişse davetin tebliğinden itibaren 15 gün içinde yapılır (md. 9, 11).
• Talep yazılıdır; mükellef bizzat veya noterden alınmış vekâletnameyle vekili aracılığıyla başvurur (md. 8). Yurt dışında düzenlenen vekâletnamenin bu şartı karşılayıp karşılamadığı belirtilmemiştir (vekâletname rehberi).
• Görüşme günü ve uzlaşmaya konu miktarları gösteren rapor, en az 15 gün önce komisyona ve mükellefe bildirilir; incelemeyi yapanlar komisyon üyesi olamaz (md. 5, 6, 10, 13).
• Mükellef gelmezse, tutanağı imzalamazsa veya ihtirazi kayıtla imzalarsa uzlaşma temin edilememiş sayılır (md. 16/3). Komisyonun teklifi, sonradan yapılacak tarhiyata karşı dava açma süresinin son günü mesai bitimine kadar yazıyla kabul edilirse uzlaşma sağlanmış sayılır (md. 16/9).
• Uzlaşma sağlanamazsa sonradan tarhiyat sonrası uzlaşma istenemez; sağlanırsa tutanaktaki konuda dava açılamaz (VUK ek md. 11; Yönetmelik md. 18).

Ödeme emrine itiraz

Ödeme emri. Vadesinde ödenmeyen amme alacağı için tahsil dairesi borçluya 15 gün içinde ödeme yapmasını veya mal bildiriminde bulunmasını bildiren ödeme emri tebliğ eder; emirde borcun türü ve miktarı, cebren tahsil ve mal bildirimi yapılmazsa üç ayı geçmemek üzere hapisle tazyik uyarısı yazılıdır (6183 md. 55). Tebliğ ve süre hesabında aksi öngörülmedikçe VUK uygulanır (md. 8). Borçlunun ölümünde mirası reddetmemiş mirasçılar da bu Kanuna tabidir (md. 7; bkz. miras hukuku).

Süre ve mahkeme. Ödeme emrini tebliğ edilen kişi, borcun bulunmadığı, kısmen ödendiği veya zamanaşımına uğradığı hakkında tebliğ tarihinden itibaren 15 gün içinde itiraz edebilir (md. 58). Madde metni itirazın “vergi itiraz komisyonu” nezdinde yapılacağını yazar; bu eski bir ifadedir. 2577 sayılı Kanunun 37/c maddesi, 6183 sayılı Kanunun uygulanmasında yetkili mahkemeyi ödeme emrini düzenleyen dairenin bulunduğu yerdeki vergi mahkemesi olarak belirler ve Anayasa Mahkemesi de ödeme emrine karşı açılan davadan söz eder; bu sayfa itirazı vergi mahkemesinde dava olarak anlatır. Kanunda ayrı süre öngörüldüğü için İYUK md. 7’deki 30 gün uygulanmaz (md. 7/1).

Sınırlar. Madde yalnızca üç sebep sayar. Borcun bir kısmına itiraz eden, o kısmın cihet ve miktarını açıkça göstermelidir; aksi hâlde itiraz edilmemiş sayılır (md. 58). Tarhiyatın hukuka aykırılığı için ihbarnamenin tebliğinden itibaren 30 gün içinde ayrıca vergi davası gerekir (VUK md. 377, 378). “Borcun bulunmaması” sebebinin sınırları yargı kararlarında tartışmalı olabilir; bu sayfa içtihadı taramamıştır.

Tahsile etkisi. Tahsilat işlemlerinden doğan davaların açılması tahsil işlemini durdurmaz; yürütmenin durdurulması ayrıca istenir (İYUK md. 27/4). Anayasa Mahkemesi de dava açılmasının tahsilatı kendiliğinden durdurmadığını belirtmiştir. Durdurma, telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ve işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartlarının birlikte gerçekleşmesine bağlıdır (md. 27/2); karar teminat karşılığında verilir, ancak durumun gereklerine göre teminat aranmayabilir (md. 27/6).

İtiraz reddedilirse. Borcun tamamına yapılan itiraz tamamen veya kısmen reddedilirse borçlu, ret kararının tebliğinden itibaren 15 gün içinde mal bildiriminde bulunmak zorundadır; kısmi itiraz bu süreyi uzatmaz (6183 md. 58). Mal bildiriminde bulunmayana hapisle tazyik kararını icra tetkik mercii hâkimi verir (md. 60); haciz tahsil dairesince uygulanır (md. 62). Md. 58/5’teki, itirazda haksız çıkana reddedilen miktar için yüzde on zam öngören hüküm, Anayasa Mahkemesinin 21/4/2022 tarihli kararıyla iptal edilmiştir.

Ödeme kolaylığı. Borcun vadesinde ödenmesi borçluyu çok zor duruma düşürecekse, borçlunun yazıyla istemesi ve teminat göstermesi şartıyla amme alacağı 72 ayı geçmemek üzere faiz alınarak tecil edilebilir (md. 48; süre 21/5/2026 tarihli 7582 sayılı Kanunla değiştirilmiştir). Teminat aranmayacak tutar ile gecikme zammı oranı (md. 51) Cumhurbaşkanı kararıyla değişebildiği için verilmemiştir.

Ortak ve yöneticiler. Limited şirket ortakları şirketten tahsil edilemeyen amme alacağından sermaye payları oranında, tüzel kişilerin kanuni temsilcileri şahsi mal varlıklarıyla sorumlu tutulabilir; yabancı kurumların Türkiye’deki mümessilleri de bu hükme tabidir (md. 35, mükerrer 35; bkz. şirketler hukuku).

Sahte fatura suçu

Kanun ne söyler? VUK md. 359’a göre vergi kanunları gereği tutulan veya düzenlenen, saklanma ve ibraz zorunluluğu bulunan belgelerle ilgili şu fiiller hapis cezası gerektirir:

Varlığı noter tasdik kayıtlarıyla veya sair suretlerle sabit olduğu hâlde, inceleme sırasında defter ve belgelerin ibraz edilmemesi gizleme sayılır (md. 359/a). Birden fazla yıl veya dönemde aynı suç işleme kararının icrası kapsamında işlenen fiillerde TCK md. 43 uygulanır (md. 359).

Kim karar verir? Ceza davasına, cezanın üst sınırı sekiz yılı geçmediği için asliye ceza mahkemesi bakar; ağır ceza mahkemesi on yıldan fazla hapis gerektiren suçlara bakar (5235 sayılı Kanun md. 11, 12, 14). Vergi ve vergi cezası uyuşmazlığı vergi mahkemesinde ayrıca görülür. Ceza yargılaması için bkz. ceza hukuku.

Süreç. İnceleme sırasında md. 359’daki suçların işlendiğini tespit eden vergi müfettişleri, rapor değerlendirme komisyonunun mütalaasıyla durumu doğrudan Cumhuriyet başsavcılığına bildirir; diğer inceleme yetkilileri vergi dairesi başkanlığı veya defterdarlık aracılığıyla bildirir. Savcılık suçu başka yoldan öğrenirse vergi dairesinden inceleme ister; kamu davasının açılması inceleme sonucunun başsavcılığa bildirilmesine bağlıdır (md. 367).

Vergi cezası ve hapis cezası birlikte. Suç nedeniyle ceza verilmesi vergi ziyaı veya usulsüzlük cezasının ayrıca uygulanmasına engel değildir (md. 359, 367); bu cezalar içtima ve tekerrür bakımından birleştirilmez (md. 340). Vergi ziyaı cezası üç kattır, iştirak edenler için bir kattır (md. 344) ve uzlaşma kapsamı dışındadır (ek md. 1). İzaha davet (md. 370) md. 359 kapsamındaki fiillerde uygulanmaz; tek istisna, sahte veya muhteviyatı itibarıyla yanıltıcı belge tutarı bir takvim yılında yıllık güncellenen tutarı geçmeyen ya da geçse bile ilgili yıldaki toplam mal ve hizmet alışlarının yüzde beşini aşmayan mükelleflerdir; bunlar otuz gün içinde beyanlarını düzeltip vergiyi gecikme zammıyla öderse vergi ziyaı cezası ziyaa uğratılan verginin yüzde yirmisi olarak kesilir (md. 370/b).

Cezada indirim ve düşme.

• Pişmanlık. Md. 371’deki şartlara uygun biçimde durumu ilgili makamlara bildirenler hakkında md. 359 uygulanmaz (md. 359). Haber verme dilekçesi, ilgili vergi türüne ilişkin inceleme başlamadan ve kaçakçılık suçunun tespitinden önce verilmeli; beyan 15 gün içinde düzeltilmeli, vergi gecikme zammıyla aynı sürede ödenmelidir (md. 371).
• Ödemeye bağlı indirim (7394 sayılı Kanun, 2022). Tarh edilen verginin, gecikme faizi ve gecikme zammının tamamı ile kesilen cezaların yarısı ve buna isabet eden gecikme zammı soruşturma evresinde ödenirse verilecek ceza yarı oranında, kovuşturmada hüküm verilinceye kadar ödenirse üçte bir oranında indirilir; tarh edilen vergi ve vergi aslına bağlı ceza yoksa ceza yarı oranında indirilir (md. 359). Bu düzenlemeye eklenen bir fıkra Anayasa Mahkemesinin 13/9/2023 tarihli kararıyla iptal edilmiştir.
• Menfaati olmayan suç ortağı. Suça iştirak edip menfaati bulunmayanın cezası, TCK’nın iştirak hükümlerine göre verilecek cezanın yarısı kadar indirilir (md. 360).

Dava zamanaşımı. VUK’ta ayrı süre yoktur; TCK md. 66 uygulanır ve süre, cezanın üst sınırına göre belirlenir: üst sınırı beş yılı geçmeyen suçlarda sekiz yıl (md. 359/a), beş yıldan fazla yirmi yıldan az hapis gerektiren suçlarda on beş yıl (md. 359/b) (TCK md. 66/1-d, e, 66/4). Kesilme, durma ve zincirleme suç somut dosyada ayrıca değerlendirilir (TCK md. 67).

Vergi incelemesi

Kim, ne için? Vergi incelemesinden maksat ödenmesi gereken vergilerin doğruluğunu araştırmak, tespit etmek ve sağlamaktır (VUK md. 134). İnceleme vergi müfettişleri, ilin en büyük mal memuru veya vergi dairesi müdürleri tarafından yapılır (md. 135); yetkililer fotoğraflı resmî kimliklerini göstermek zorundadır (md. 136). Defter tutmak ve belge saklamak zorunda olanlar incelemeye tabidir (md. 137). İncelemenin zamanı önceden bildirilmez; inceleme, tarh zamanaşımı süresi sonuna kadar her zaman yapılabilir ve daha önce inceleme yapılmış olması yeniden incelemeye engel değildir (md. 138).

Aşamalar.

1. Başlama. İnceleme yazılı görevle yapılır; mükellefe incelemenin konusu ve başladığı bir yazıyla bildirilir (VUK md. 140/1). İncelemeye Başlama Bildirimi, inceleme türünü (tam veya sınırlı), gerekçeyi, konuyu, dönemi, vergi türünü ve mükellefin hak ve yükümlülüklerini içerir. İnceleme yalnızca görev yazısındaki konu ve döneme ilişkin yapılır (Yönetmelik md. 6, 9, 11).
2. Defter ve belgeler. Defter ve belgeler yazıyla istenir; yazıda en az 15 gün olmak üzere süre, ibraz yeri ve ibraz edilmezse yaptırım gösterilir (Yönetmelik md. 12). Belirlenen zamanda mazeretsiz getirilmeyen belge ibraz edilmemiş sayılır; haklı mazerete uygun süre verilir (VUK md. 139). Belgeler ibraz edilmezse matrah resen takdir edilebilir (md. 30/3).
3. Yer. İnceleme esas itibarıyla dairede yapılır; mükellef yazıyla isterse ve iş yeri uygunsa iş yerinde de yapılabilir (md. 139; Yönetmelik md. 13). Mükellefe ulaşılamazsa inceleme dosyadaki belgeler ve diğer kaynaklardan elde edilen bilgilerle yürütülür (md. 12/6).
4. Tutanak. Olaylar tutanakla tespit edilebilir; mükellefin itiraz ve mülahazaları tutanağa yazılır ve bir nüshası mükellefe verilir (VUK md. 141). Talep hâlinde taslak iki gün önce verilir; tutanağa incelemeyi yapanın kanaati yazılmaz (Yönetmelik md. 16/2). Tutanaktaki hususların ispat vasıtası olduğu mükellefe anlatılır (md. 16/5). İmza zorlanamaz; imzadan çekinilirse ilgili defter ve belgeler, tarh edilen vergi ve kesilen cezalar kesinleşinceye kadar iade edilmeksizin alınabilir (VUK md. 141; Yönetmelik md. 16/6).
5. Süre. Tam incelemenin bir yıl, sınırlı incelemenin altı ay, katma değer vergisi iade incelemesinin üç ay içinde bitirilmesi esastır; ek süre tam ve sınırlı incelemede altı ayı, iade incelemesinde iki ayı geçemez ve nedenleri mükellefe yazıyla bildirilir (VUK md. 140/6).
6. Rapor. Rapor, rapor değerlendirme komisyonunca mevzuata uygunluk yönünden değerlendirilir; mükellefin komisyonda dinlenme talebi olup olmadığı tutanakta yazılır (VUK md. 140; Yönetmelik md. 17/1-g). Eleştiri gerektiren husus yoksa bu durum mükellefe yazıyla bildirilir (md. 19/5); defter ve belgeler komisyonun nihai değerlendirmesinden itibaren en geç 15 gün içinde iade edilir (md. 22). Rapora göre vergi dairesi tarhiyat yapar (Vergi cezasına itiraz).

İncelemeden önce. İnceleme başlamadan önce ön tespiti bulunan mükellef izaha davet edilebilir; yazının tebliğinden itibaren 30 gün içinde izahta bulunulur. İzah yetersiz bulunursa, değerlendirme yazısının tebliğinden itibaren 30 gün içinde beyan düzeltilip vergi gecikme zammıyla ödenirse vergi ziyaı cezası yüzde yirmi oranında kesilir; izaha davet edilen, konusuyla sınırlı olarak pişmanlıktan yararlanamaz (md. 370). Kendiliğinden verilen pişmanlık dilekçesiyle vergi ziyaı cezası hiç kesilmeyebilir; şartlar md. 371’dedir.

Yurt dışındaki mükellefler

• Tebliğ. Yabancı ülkedeki kişiye tebliğ, o ülkenin yetkili makamı aracılığıyla yapılır; anlaşma varsa veya o ülkenin kanunları elverişliyse Türk konsolosluğu tebliğin yapılmasını yetkili makamdan ister. Muhatap Türk vatandaşıysa tebliğ konsolosluk aracılığıyla da yapılabilir: konsolosluk (veya görevlendirdiği memur), tebliğin konusunu, çıkaran merciyi ve otuz gün içinde başvurulmazsa tebliğin yapılmış sayılacağı ihtarını içeren bildirimi o ülke mevzuatının izin verdiği yöntemle gönderir. Teslim belgelenir ve tebliğden itibaren otuz gün içinde konsolosluğa başvurulmazsa tebligat otuzuncu günün bitiminde yapılmış sayılır; başvurup evrakı almaktan kaçınılırsa tutanak tarihinde yapılmış sayılır (VUK md. 97).
• Tebliğ yapılamazsa. İlan yoluna gidilir (md. 103); tebliği yapılacak evrakın örnekleri mükellefin bilinen yabancı adresine ayrıca posta ile gönderilir (md. 104). İlandan başlayarak bir ay içinde başvurmayan veya adresini bildirmeyene bir ayın sonunda tebliğ yapılmış sayılır (md. 105, 106). İlanla tebliğde İYUK md. 7/3’teki ek 15 günün bu düzenlemeyle birlikte uygulanıp uygulanmayacağı bu sayfada çözülmemiştir.
• Türkiye’deki adres. Mükellefin bildirdiği iş yeri adresi ile adres kayıt sistemindeki yerleşim yeri adresi bilinen adres sayılır (md. 101); yurt dışına taşınan kişinin Türkiye’deki eski adresine yapılan tebliğ süreyi başlatabilir.
• Elektronik tebligat. Kurumlar vergisi mükellefleri, ticari, zirai ve mesleki kazancı dolayısıyla gerçek usulde vergilendirilen gelir vergisi mükellefleri ve md. 107/A’da sayılan diğer gruplar elektronik tebligat sistemini kullanmak zorundadır; tebliğ, sisteme iletimi izleyen beşinci günün sonunda yapılmış sayılır (md. 107/A; 7587 sayılı Kanunla değişik metin, 1/7/2026’dan itibaren).
• Dilekçe. Dava dilekçesi yabancı ülkelerdeki Türk konsolosluklarına verilebilir (İYUK md. 4); dava, dilekçenin kaydedildiği tarihte açılmış sayılır ve dilekçe en geç üç gün içinde mahkemeye gönderilir (md. 6).
• Temsil. Türkiye’deki işlemler için vekâletname gerekir (İngiltere’den vekâletname vermek).
• Teminat. Türkiye’de ikametgâhı bulunmayan amme borçlusunun durumu tahsilin tehlikede olduğunu gösteriyorsa tahsil dairesi teminat isteyebilir (6183 md. 9); belli ikametgâhın bulunmaması ihtiyati haciz sebepleri arasındadır (md. 13).
• Çifte vergilendirme. Yürürlükteki bir çifte vergilendirmeyi önleme anlaşmasına aykırı vergilendirildiğini ileri süren mükellef, Gelir İdaresi Başkanlığına karşılıklı anlaşma usulüyle başvurabilir; süre anlaşmada gösterilir, anlaşmada süre yoksa üç yıl içinde başvurulması esastır. Başvuru dava açma süresini durdurur, tahsilatı durdurmaz (VUK ek md. 14, 15, 18).

Süreler tek tabloda

Hazırlanacak belgeler

• İhbarname veya ödeme emri ile tebliğ belgesi (alındı, zarf, e-tebligat kaydı).
• İnceleme raporu, tutanaklar ve incelemeye başlama bildirimi.
• İlgili dönemin beyannameleri, tahakkuk fişleri ve ödeme dekontları.
• Defterler, faturalar, irsaliyeler, sözleşmeler, banka dökümleri ve yazışmalar; sahte fatura iddiasında mal veya hizmetin fiilen alındığını gösteren nakliye, stok ve ödeme kayıtları.
• Kimlik veya pasaport, vergi kimlik numarası ve Türkiye’deki adres kayıtları.
• Temsil için vekâletname; yurt dışında düzenlenecekse apostil ve yeminli tercüme gerekebilir.